اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 298

مطلقا مجاز است و یا- همان‌طور که صاحب معالم رحمه الله اختیار کرده- استعمال در مفرد به نحو مجاز و در تثنیه و جمع به صورت حقیقت است؟ در این مرحله، عمده بحث همین کلام صاحب معالم رحمه الله است و در ضمن کلام ایشان دو قول دیگر نیز روشن خواهد شد.

نظریه صاحب معالم رحمه الله در مورد مفرد

صاحب معالم رحمه الله معتقد است که استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنا در مورد مفرد، استعمال مجازی و در مورد تثنیه و جمع، استعمال حقیقی است. ایشان در ارتباط با مفرد این گونه استدلال می‌کند: موضوع له در هریک از معانی مشترک، «ذات معنا» نیست بلکه «معنا مقیّد به قید وحدت» است. واضع وقتی «عین» را برای «عین باکیه» وضع کرد، «عین باکیه» تمامِ موضوع له برای «عین» نیست بلکه موضوع له آن عبارت از «عین باکیه مقیّد به قید وحدت» است. در وضع دوّم نیز «عین جاریه مقید به قید وحدت»، موضوع له برای «عین» است. بنابراین «قید وحدت» در مورد هریک از معانی لفظ مشترک، داخل در موضوع له است. این کلام با بیان مرحوم محقق قمی تفاوت دارد، زیرا محقق قمی رحمه الله می‌فرمود:

«موضوع له، ذات معناست بدون این که واضع، قید یا شرطی را در آن دخالت داده باشد.

ولی معنا، هنگامی که موضوع له واقع می‌شد، خودش دارای صفت وحدت بود و این حالات و اتصافاتی که معنا در هنگام وضع داشته، باید هنگام استعمال مورد توجّه قرار گیرد» و ما در پاسخ محقّق قمی رحمه الله گفتیم: دلیلی بر لزوم ملاحظه نداریم. ولی صاحب معالم رحمه الله می‌گوید: قید وحدت، داخل در موضوع له است، یعنی در حقیقت، واضعْ آن را لحاظ کرده است. واضع، با توجه به قید وحدت، این معنا را موضوع له قرار داده است، پس موضوع له در معانی مشترک، ذوات معانی نیست بلکه هریک از معانی همراه با قید وحدت و تنها بودن می‌باشند».