اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 309

فرد از یک ماهیت یا مثلًا ده فرد از یک ماهیت است نه این که سه ماهیت یا ده ماهیت باشد. ولی اشکال دوّم ایشان فقط در باب تثنیه است و در باب جمع جریان ندارد، زیرا در باب تثنیه می‌توان گفت: «معنای تثنیه، «دو تا، لیس إلّا» می‌باشد» ولی در باب جمع نمی‌توانیم «لیس إلّا» داشته باشیم و بگوییم: «سه تا، لیس إلّا»، چون معنای جمع، سه‌تا نیست بلکه سه و بیشتر از سه است لذا کلمه «لیس إلّا» فقط در مورد تثنیه می‌تواند جریان داشته باشد و در مورد جمع جریان ندارد. اکنون به بررسی کلام مرحوم آخوند می‌پردازیم: مرحوم آخوند می‌فرمود: «اگر تثنیه بخواهد در اکثر از معنا استعمال شود باید از «رأیت عینین» چهار فرد اراده شده باشد، دو فرد از «عین باکیه» و دو فرد از «عین جاریه»، و الّا اگر دو چیز اراده شده باشد، خواه دو حقیقت باشد یا دو فرد از یک ماهیت، این، استعمال لفظ در اکثر از معنا نیست». ولی به‌نظر ما مسئله این‌طور نیست. تثنیه، هیچ‌وقت در اکثر از معنا استعمال نمی‌شود، زیرا تثنیه‌ای که شما می‌گویید، عبارت از آن هیئتی است که با «انِ» یا «ین» مشخص می‌شود. به عبارت دیگر: در «رأیت عینین» ماده‌ای وجود دارد به نام «عین» و هیئتی که عبارت از «انِ»- در حالت رفع- و «ین»- در حالت نصب و جرّ- است. شما که می‌گویید: «از رأیت عینین، چهار معنا اراده شده است» آیا این چهار معنا را به گردن چه چیزی می‌گذارید؟ در اینجا که گفته: «رأیت عینین»، و دو فرد از «عین باکیه» و دو فرد از «عین جاریه» اراده کرده، آیا این اکثر از معنای واحد بودن در ارتباط با «عین» است یا در ارتباط با «انِ» یا «ین» است؟ اگر بخواهید تثنیه در اکثر از معنای واحد استعمال شود، باید مسئله را مربوط به «ین» و «انِ» بدانید و اگر مسئله را در ارتباط با «عین»- که «ین» یا «انِ» به آن ملحق شده است- قرار دهید، به تثنیه ارتباطی ندارد. این به «عین» که در ضمن «عینین»