اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 324

متلبس به مبدأ در «ما انقضی عنه التلبس» اختلاف وجود دارد، یعنی جماعتی قائل به حقیقت و جماعتی قائل به مجاز شده‌اند؟ ما با کسانی که قائل به مجاز شده‌اند کاری نداریم زیرا آنان مستقبل و منقضی را در یک ردیف قرار داده‌اند و در مورد هر دو، حکم به مجازیت کرده‌اند. ولی کسانی که تفکیک کرده و متلبّس به مبدأ در مستقبل را مجاز و متلبّس به مبدأ در منقضی را حقیقت دانسته‌اند، به چه علّت چنین کاری را انجام داده‌اند؟ محقّق نائینی رحمه الله می‌فرماید: علّتش این است که مشتق عبارت از یک عنوان و وصفی است که دارای منشأ و ریشه است. منشأ آن این است که عرض، قیام به معروض پیدا کند، ضَرْب، در زید تحقّق پیدا کند، قتل، در عَمرو تحقّق پیدا کند. و به تعبیر دیگر: مشتق عبارت از عنوانی است که از قیام عرض به موضوعش تولّد یافته است و تا وقتی این قیام تحقّق نداشته باشد، معنا ندارد که مشتق تحقّق پیدا کند.

بنابراین کسی که فردا از او ضرب تحقّق پیدا می‌کند و الآن بخواهیم بگوییم: «او امروز ضارب است» با کسی که اصلًا ضربی از او تحقّق پیدا نمی‌کند، فرقی ندارد. در هر دو مورد، عرض، قیام به معروض پیدا نکرده است. ولی در مورد «ما مضی» این‌طور نیست. نسبت به «ما مضی» اگرچه تلبّس، منقضی شده است ولی بالاخره ضرب، قیام به زید پیدا کرده است، عرض، قیام به معروض پیدا کرده است. پس درحقیقت فرق بین ما مضی و مستقبل در این جهت است که در ارتباط با مستقبل اصلًا قیام عرض به معروض تحقّق پیدا نکرده است، بلکه در آینده می‌خواهد تحقّق پیدا کند. ولی نسبت به ما مضی، تحقّق در جای خودش است. لذا- به تعبیر من- در مورد گذشته لازم نیست انسان کلمه إن شاء اللَّه به کار ببرد، زیرا این، تحقّق پیدا کرده است، ولی نسبت به آینده چون تحقّقی در کار نبوده انسان کلمه إن شاء اللَّه به کار می‌برد و پشتوانه آن مسئله را مطرح می‌کند. مرحوم نائینی می‌فرماید: علت این که در مستقبل، همه قائل به مجازیت می‌باشند ولی در «ما انقضی» اختلاف پیدا شده و جماعتی قائل به حقیقت شده‌اند