اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 33

با اسم و عنوان بشناسیم بلکه می‌توانیم به آثار و خواصش بشناسیم. سپس مثالی را در این زمینه مطرح کرده می‌فرماید: در باب نماز، نمی‌دانیم آن معنای جامع چیست؟ ولی اثرش را می‌دانیم. اثر آن نهی از فحشاء و منکر و معراجیت مؤمن و قربانیت کلّ تقی است.[20] براساس این بیان ایشان، آن نماز صحیح می‌تواند قربان کلّی تقی و معراج المؤمن و ناهی از فحشاء و منکر باشد که علاوه بر اجزاء، تمام شرایط را نیز دارا باشد. این‌گونه تصویر کردن، معنایش این است که همه شرایط، در بحث صحیح و اعم دخالت دارند.

2- نظریه شیخ انصاری رحمه الله

از شیخ انصاری رحمه الله نقل شده که ایشان همه اقسام شرایط را از بحث صحیح و اعم خارج دانسته و فرموده است: شرایط و اجزاء، در رتبه واحدی نیستند بلکه رتبه اجزاء، مقدم بر رتبه شرایط است، زیرا اجزاء و شرایط، همانند سبب و شرط و مانع در تکوینیات می‌باشند. در امور تکوینیه، مثلًا وقتی نار بخواهد در احراق اثر کند، در اینجا یک سبب داریم به نام نار و یک شرط داریم به نام محاذات، مانعی هم داریم به نام رطوبت که می‌توان آن را به شرط عدم رطوبت برگرداند. روشن است که در این امر تکوینی، موقعیت شرط و موقعیت سبب با یکدیگر فرق دارند و موقعیت سبب، مقدم بر موقعیت شرط است.

سبب، چیزی است که با مسبب ارتباط دارد و خودش در مسبب تأثیر می‌کند و نقش مؤثری در حصول مسبّب ایفاء می‌کند ولی شرط، دارای عنوان تأثیر نیست. شرط به‌منزله واسطه‌ای است که بین سبب و مسبب، ایجاد ارتباط کرده و این‌ها را به هم نزدیک می‌کند. البته این حرف به معنای این نیست که مسبب، بدون شرط هم حاصل می‌شود بلکه می‌خواهیم بگوییم: مؤثر در مسبّب، عبارت از سبب است و شرط، مانند