اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 342

«انقضی عنه الضرب» وجود دارد در «مضروب» نیز «انقضی عنه المضروبیة» وجود دارد. ضاربیت و مضروبیت متقابل با هم می‌باشند و اگر در یکی «انقضی ...» صدق کرد در دیگری هم صدق می‌کند. ولی اگر «مضروب» را به معنای «من وقع علیه الضرب» به یک معنای مستمر معنا کنیم این دیگر «انقضی ...» ندارد. بنابراین در کلام صاحب فصول رحمه الله یک چنین خلطی صورت گرفته است. در نتیجه در این مسئله حق با مرحوم آخوند است که ما نمی‌توانیم دایره مشتق را به اسم فاعل و صفت مشبهه و بعضی از مصادری که به معنای اسم فاعل می‌باشند اختصاص دهیم بلکه مشتق دارای معنای وسیعی است، البته در مورد خصوص اسم زمان نکته‌ای وجود دارد که در مقدّمه مستقلی پیرامون آن بحث خواهیم کرد.[205]

اصول فقه شیعه ؛ ج‌2 ؛ ص370

دخول عناوین دیگر در محلّ نزاع

از مشتقات ادبیه که بگذریم عناوین دیگری نیز در محل نزاع باب مشتق داخلند. یکی از این عناوین، عنوان نسبت مثل قمّی- است. قمّی یک عنوان جاری بر ذات است. در «زید قمّی»، زید با قمّی بودن اتحاد دارد. موارد نسبت، خواه نسبت به شهر باشد- مانند قمی- یا نسبت به شغل باشد- مانند حمّامی- با وجود این که از نظر ادبی مشتق نیستند ولی ملاک بحث در اینجا جریان دارد. یکی دیگر از مواردی که ملاک بحث در آن جریان دارد، عناوین زوج، زوجه، حرّ و رقّ است که این‌ها نیز از نظر ادبی جنبه اشتقاقی ندارند، خصوصاً کلمه حرّ و رقّ که هیچ نوع اشتقاقی در آنها تصور نمی‌شود. این گونه عناوین نیز در محلّ نزاع داخلند. فقهاء در مورد زوج و زوجه شاهدی نیز ذکر کرده‌اند. این شاهد را ابتدا علّامه در قواعد مطرح کرده و سپس فرزند ایشان، فخر المحقّقین در کتاب ایضاح مبنای مسئله را بیان کرده و مبنا را همین نزاع در باب مشتق قرار داده است. مسئله این است که اگر کسی دارای دو زوجه کبیره باشد، سپس دختربچه