اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 370

کوفیین و بصریین اختلاف شده است:

نظریه اوّل و دوم: نظریه بصریین و کوفیین

بصریین، مادّه را عبارت از مصدر می‌دانند و این جمله معروفی که می‌گوید:

«مصدر اصل کلام است» بر مبنای همین نظریه بصریین است. کوفیین معتقدند: ماده عبارت از فعل است.[221] اشکال بر نظریه کوفیین و نظریه بصریین: به هر دو نظریه فوق اشکال شده است که مادّه عبارت از چیزی است که در تمامی مشتقات، هم لفظ آن محفوظ باشد و هم معنایش و این خصوصیت نه در مورد فعل وجود دارد و نه در مورد مصدر. توضیح: قاعدتاً کسانی که مادّه را عبارت از فعل می‌دانند، مقصودشان فعل ماضی است. فعل ماضی دارای یک هیئت خاص و یک معنای خاص است. هم خصوصیتی در لفظ آن- از نظر هیئت- وجود دارد و هم در معنای آن. حال اگر ما فعل را به عنوان مادّه مشتقات دانستیم آیا در فعل مضارع- که مشتق از فعل ماضی است- خصوصیات فعل ماضی حفظ شده است؟ یکی از خصوصیات فعل ماضی، هیئت آن- مثل فَعَلَ- بود و این خصوصیت در مضارع رعایت نشده است. خصوصیت دیگر فعل ماضی معنای آن می‌باشد و این هم در مضارع لحاظ نشده است. فعل ماضی- بنا بر مشهور- دلالت بر زمان گذشته می‌کند، ضَرَبَ یعنی زد در زمان گذشته. آیا این معنا با قید تحقّق فعل در زمان گذشته، در فعل مضارع محفوظ است؟ خیر، در ضَرَبَ، زدن در زمان گذشته تحقّق دارد ولی در فعل مضارع، زدن تحقّق ندارد اگر هم بخواهد تحقّق پیدا کند در زمان آینده تحقّق پیدا خواهد کرد. وقتی ضَرَبَ را نسبت به ضارب ملاحظه می‌کنیم می‌بینیم نه خصوصیات لفظی ضَرَبَ در ضارب وجود دارد- زیرا ضَرَبَ از نظر