اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 373

«ض، ر، ب» برای معنای «کتک» بدون نسبت وضع شده است، ما می‌گوییم:

«ض، ر، ب» که لفظ نیست، پس چگونه آن را برای معنایی وضع کرده‌اند؟ «ض، ر، ب» در زمانی عنوان لفظ پیدا می‌کند که دارای هیئتی باشد. کسانی که می‌گویند: «مصدر، مادّه مشتقات است»، می‌گویند: «واضع ضَرْب را وضع کرده است» و کسانی که می‌گویند: «فِعْل، ماده مشتقات است» می‌گویند: «ضَرَبَ، به عنوان مادّه مطرح است» ولی شما می‌گویید: «مادّه عبارت از «ض، ر، ب» است» در حالی که عنوان لفظ بر «ض، ر، ب» انطباق پیدا نمی‌کند. پاسخ اشکال اوّل: ما اگر «ض، ر، ب» را به تنهایی می‌خواستیم به عنوان مادّه مطرح کنیم حرف شما درست بود. ولی ما نمی‌خواهیم مادّه را به تنهایی مطرح کنیم.

مادّه بدون صورت در باب الفاظ همانند هیولای بدون صورت در باب تکوینیات و واقعیات است. و همان‌طور که در باب تکوینیات چنین چیزی غیر ممکن است در باب الفاظ هم همین‌طور است. ما در ضمن پاسخ از اشکال دوّم توضیح بیشتری خواهیم داد که گاهی از اوقات نیاز می‌شود که ما نفس همین معنای مادّه را مطرح کنیم، در آن حال خاص، واضعْ هیئتی را در نظر گرفته است ولی در مواردی که می‌خواهیم معنای فِعل، یا اسم فاعل یا اسم مفعول و ... را تفهیم کنیم نیاز نداریم به این که ماده را خالی از هیئت مطرح کنیم تا شما بگویید: «مادّه بدون هیئت، لفظ نیست» در حقیقت در اینجا «وضع تهیُّئی» است، مانند کلاس آمادگی که برای کودکان می‌گذارند. «وضع تهیُّئی» یعنی وضع به منظور آمادگی برای استعمالات اشتقاقاتی، ولی نه به منظور این که خودش تفهیم شود، نه به منظور این که خودش استقلال داشته باشد بلکه این یک عنوان تهیُّئی دارد برای مشتقات و هیئات اشتقاقیه‌ای که در ارتباط با این ماده مطرح است. در این صورت، چه اشکال دارد که واضع «ض، ر، ب» را برای معنای «کتک» وضع کرده باشد، به منظور این که این «ض، ر، ب» در ضمن «ضَرَبَ» همین معنا را به ضمیمه فعل ماضی افاده کند، در «یَضْرِب» نیز همین معنا را به ضمیمه فعل مضارع افاده کند و هکذا.