اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 378

اشکال مرحوم آخوند بر مشهور نحویین:

مرحوم آخوند، چند اشکال بر کلام مشهور نحویین وارد کرده است: اشکال اوّل: گویا مشهور نحویین وقتی فعل را مطرح کرده‌اند فقط فعل ماضی و مضارع به ذهنشان آمده است. در حالی که ما افعال دیگری هم داریم که در آنها مسأله زمان مطرح نیست. فعل امر و فعل نهی کجا بر زمان دلالت می‌کنند. مخصوصاً در اصول وقتی از هیئت «افعل» بحث می‌شود آیا هیچ اصولی آمده بگوید: در معنای «افعل» یک خصوصیت زمانیه مطرح است؟ بلکه اصولیون می‌گویند: «هیئت افعل برای دلالت بر انشاء طلب فعل وضع شده است» و چیزی به عنوان خصوصیت زمانیه را در آن معتبر ندانسته‌اند. اگرچه نفس این انشاء و نفس گفتن «اضرب» در زمان حال واقع شده است ولی این موجب نمی‌شود که خود «اضرب» دارای زمان باشد. اخبار در جمله خبریه هم در زمان حال واقع می‌شود آیا کسی می‌گوید: «در مخبر به، زمان دخالت دارد»؟ انشاء طلب ضرب، در حال واقع شده امّا مُنْشأ عبارت از طلب الضرب است و خصوصیت زمان در مُنْشأ دخالت ندارد همان‌طور که در مُخْبر به دخالت ندارد. اشکال دوّم: گاهی از اوقات، فعل ماضی به خود زمان نسبت داده می‌شود یعنی فاعل آن خود زمان است مثل این که گفته شود: «مضی الزمان». آیا معنای این جمله چیست؟ نمی‌توان گفت: «معنایش، زمان گذشت در زمان گذشته» است. این معنای غلطی است. جایی که فاعل فعل ماضی، نفس زمان باشد آنجا دیگر در فعل ماضی مسأله زمان مطرح نیست و الّا باید زمان، در زمان گذشته باشد. و نیز در مواردی که فاعل فعل ماضی از مجرّدات است مثل این که بگویید: «عَلِمَ اللَّه»، آیا این استعمال فعل ماضی مجاز است یا حقیقت؟ اگر حقیقت است، معنا ندارد که زمان برای خداوند و برای علم او ظرفیت داشته باشد، او ما فوق زمان است. مجرّد ما فوق زمان است، درحالی‌که «عَلِمَ اللَّه» به حسب استعمال، یک استعمال صحیح است و معنا ندارد زمان در «عَلِمَ اللَّه» مطرح شود.