اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 379

مرحوم آخوند می‌فرماید: بله ما می‌توانیم بگوییم: «فعل ماضی دارای یک خصوصیت معنوی است» یعنی در معنای آن یک خصوصیتی وجود دارد، فعل مضارع هم در معنایش خصوصیتی وجود دارد. آن خصوصیت در همه موارد فعل ماضی و فعل مضارع وجود دارد خواه فاعل آن زمان باشد یا مجرّد باشد یا از زمانیات- مثل زید- باشد و آن خصوصیت وقتی با زمانیات تطبیق می‌شود روی زمان ماضی منطبق می‌شود. این که در عبارت مرحوم آخوند می‌فرماید: «فیما إذا أُسند إلی الزمانیات» نمی‌خواهد این خصوصیت را در فعل ماضیِ مسند به زمانیات مطرح کند. خیر، این خصوصیت در تمام افعال ماضی وجود دارد ولی به تناسب فاعل. اگر فاعلْ زمانی است، با توجه به این که زمانی حتماً باید در زمانْ تحقّق پیدا کند، آن خصوصیت وقتی توأم با این معنا شد، از فعل ماضی، زمان ماضی استفاده می‌شود، از فعل مضارع، زمان حال و استقبال استفاده می‌شود ولی اگر فاعل، خود زمان یا از مجرّدات باشد دیگر اقتضای این معنا را نمی‌کند. بنابراین در معنای فعل ماضی هیچ‌گونه تفکیکی نیست. ماضی مسند به زمان، ماضی مسند به مجرد و ماضی مسند به زمانی همه یکسان هستند.

خصوصیت زمانی بودن فاعل اقتضا می‌کند که وقتی با این معنا تطبیق پیدا کرد، در ماضی، انطباق بر زمان گذشته و در مضارع، انطباق بر زمان حال و استقبال پیدا کند.

ولی آیا آن خصوصیت چیست؟ مرحوم آخوند از آن نامی به میان نمی‌آورد. مثل خصوصیت تحقّق و ثبوت، خصوصیت تحقّق، خصوصیتی است که اگر به اللَّه و عِلْم اللَّه نسبت داده شود به زمان کاری ندارد، اگر به خود زمان نسبت داده شود مسأله‌ای به‌وجود نمی‌آورد ولی اگر به زمانی- مثل زید- نسبت داده شود و گفته شود: «تحقَّقَ ضربُ زید»، چنین چیزی جز با زمان ماضی امکان ندارد تطبیق کند. تحقَّقَ علمُ زید جز با زمان ماضی منطبق نمی‌شود ولی «تَحَقَّقَ علمُ اللَّه» ما فوق زمان است و دیگر معنا ندارد ظرف زمانی داشته باشد. یا مثلًا در فعل مضارع به منظور کلمه «تحقُّق» از «ترقُّب» استفاده کنیم. «ترقّب» به معنای انتظار است، یعنی امید این معنا می‌رود. حال باید ببینیم معنایی که ترقّب به آن نسبت داده می‌شود چیست؟ اگر این معنا «ضربُ زیدٍ» باشد یعنی «امید ضرب زید وجود دارد» چنین چیزی مسأله آینده و ظرف زمانی