اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 388

فرق میان هیئت ماضی و هیئت مضارع

هیئت فعل ماضی با هیئت فعل مضارع در این معنای حرفی مشترکند و هر دو بر ارتباط صدوری بین مادّه و فاعل دلالت می‌کنند ولی فرق آن دو- همان‌طور که مرحوم آخوند اشاره کرده است-[228] در این جهت است که در معنای فعل ماضی خصوصیتی وجود دارد که اگر فاعل آن زمانی باشد، آن خصوصیت بر زمان گذشته انطباق پیدا می‌کند، بدون این که مفهوم زمان مطرح باشد و بدون این که عنوان زمان ماضی مطرح باشد. و ما گفتیم: آن خصوصیت، عبارت از عنوان «تحقّق»- آن‌هم نه مفهوم تحقّق بلکه واقعیّت آن- است. واقعیّت تحقّق ارتباط صدوری بین ضرب و بین زید. و در فعل مضارع نیز خصوصیتی وجود دارد که وقتی فاعل آن زمانی باشد، آن خصوصیت بر زمان استقبال انطباق پیدا می‌کند. بدون این که مسأله زمان مطرح باشد، عنوان زمان حال، زمان مستقبل یا قدر جامع بین آن دو- یعنی زمان غیر ماضی- در کار نیست. و ما گفتیم: آن خصوصیت، عبارت از «ترقّب» است، یعنی وقتی بخواهیم «یَضْرِبُ» را در قالب یک معنای اسمی معنا کنیم باید بگوییم: «یُتَرقَّبُ وقوع الضرب من زید». ولی این در قالب معنای اسمی آن است و معنای حقیقی آن- که معنای هیئت فعل مضارع است- مصداق این «یُتَرَقَّبُ وقوع الضرب من زید» است و الّا از کلمه «یضرب» هیچ‌گاه «یُتَرَقَّبُ وقوع الضرب من زید» به ذهن ما نمی‌آید و نباید هم بیاید، زیرا «یُتَرَقَّبُ» معنایی اسمی است و معنای اسمی، موضوع له هیئت فعل مضارع نیست.

تفاوت میان فعل و حرف

در باب افعال، مادّه دارای یک وضع مستقلّ و هیئت دارای وضع مستقلّ دیگری است ولی در باب حروف این‌گونه نیست. امّا درعین‌حال که در افعال دو وضع و دو معنا