اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 392

بحث دوّم: آیا دلالت فعل مضارع بر حال و استقبال، به نحو اشتراک لفظی است یا به نحو اشتراک معنوی و یا احتمال دیگری در کار است؟

اشاره

در این زمینه سه نظریه مطرح است:

1- نظریه مرحوم آخوند

مرحوم آخوند معتقد است: اشتراک فعل مضارع بین حال و استقبال، یک اشتراک معنوی است. از کلام ایشان استفاده می‌شود که این معنا نزد ایشان و نزد نحویین مسلّم بوده است که فعل مضارع، مشترک بین حال و استقبال است و اشتراک آن‌هم به صورت اشتراک معنوی است. مرحوم آخوند می‌خواهد از این مسئله تأییدی برای مسئله دیگر بیاورد و آن مسئله این است که به نظر ایشان- که حق هم همین است- فعل، دلالتی بر زمان ندارد.

ایشان در تأیید این مطلب می‌فرماید: آیا نحویین اشتراک معنوی را به چه صورت مطرح کرده‌اند؟ آیا نحویین می‌گویند: در فعل مضارع یک عنوان زمانی جامع بین حال و استقبال و خارج‌کننده ماضی وجود دارد؟ مثلًا عنوان «الزمان غیر الماضی» که از نظر مفهومْ هم شامل حال می‌شود و هم شامل استقبال. مرحوم آخوند می‌فرماید: خیر، این‌گونه نیست، زیرا چنین معنایی از فعل مضارع به ذهن ما نمی‌آید. و همان گونه که گفتیم: هیئت فعل مضارع- مانند هیئت فعل ماضی- دارای معنایی حرفی است. مرحوم آخوند سپس می‌فرماید: آنچه نحویین می‌گویند، این گونه توجیه می‌شود که بگوییم: فعل مضارع دارای معنایی است که این معنا خصوصیتی دارد و لازمه آن خصوصیت این است که در زمانیات، انطباق بر حال یا استقبال پیدا می‌کند، و نه تنها در فعل مضارع این‌طور است