اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 404

این بدان معنا نیست که مبدأ هم تا به حال، فعلیّت پیدا کرده باشد. «مفتاح» یعنی «آلت فتح» و در مادّه فتح، فعلیّت اخذ شده است. اگر گفتید: «فتح زید القفل»، یا «زید فاتح للقفل» این فتح، فعلیّت دارد. در اسم آلت هم همین فتح فعلی مطرح است نه این که حتماً باید فتح فعلی در خارج هم تحقّق پیدا کرده باشد. «مفتاح» یعنی وسیله‌ای که برای تحقّق فتح فعلی است، هرچند تا به حال فتحی با آن تحقّق نیافته و یا اصلًا فتحی با آن محقّق نشود. سؤال: اگر در مورد اسم آلت چنین چیزی گفته شود، مسأله نزاع در باب مشتق- یعنی بحث متلبّس و منقضی- را چگونه در آن پیاده می‌کنید؟ جواب: اوّلًا: صاحب فصول رحمه الله و بعضی از بزرگان دیگر[241] اسم آلت را از محلّ نزاع خارج دانسته‌اند. ثانیاً: اگر حرف این بعض را قبول نکنیم- که قبول هم نخواهیم کرد- واقعیّت مسئله این است که در آنجا هم می‌توانیم متلبّس و منقضی را تصوّر کنیم. به این اعتبار که اگر مفتاحی کاملًا صحیح است و شکستگی و نقص در آن وجود ندارد و آلیت برای فتح در آن محفوظ است می‌گوییم: «این، متلبّس به مبدأ است». و اگر کلیدی خراب شد و آلیت برای فتح را از دست داد می‌گوییم: «این منقضی عنه المبدأ است، زیرا تا به حال آلیت برای فتح داشته ولی الآن آلیت خود را از دست داده و صلاحیّت برای فتح ندارد». در نتیجه در مورد اسم آلت، در ارتباط با خود معنای هیئت «مِفْعَل و مِفْعَلَة و مِفْعال» می‌توانیم چنین معنایی را مطرح کنیم که هم فعلیت مبدأ را اخذ کردیم و هم معنای اسم آلت محفوظ مانده و هم می‌توانیم متلبّس و منقضی را تصوّر کنیم. آن