اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 405

وقت بحث می‌کنیم که آیا اطلاق مفتاح در «ما انقضی عنه المبدأ» به نحو حقیقت است یا به نحو مجاز؟ اگر مشتق، حقیقت در اعم شد، چنین اطلاقی حقیقت خواهد بود و اگر حقیقت در خصوص متلبّس به مبدأ بود، چنین اطلاقی مجاز خواهد بود. پس در مورد اسم آلت آنچه هست و نیست در ارتباط با هیئت است و مادّه آن همان مادّه فعلی است و فتح فعلی در آن مطرح است. مفتاح یعنی چیزی که آلیت برای فتح فعلی دارد.

حل اشکال در اسم مکان

در مورد اسم مکان نیز شبیه همان حرفی را می‌زنیم که در مورد اسم آلت گفتیم:

بنابراین می‌گوییم: «مسجد» به‌معنای «المکان الذی وقع فیه السجود بالفعل» نیست بلکه معنای آن «المکان الذی أُعدّ لأنّ یتحقّق فیه السجود بالفعل» است 242] و در مکانی که برای یک چنین معنایی مهیّا شده لازم نیست سجودی تحقّق پیدا کرده باشد. و حتّی اگر هیچ‌گاه هم تحقّق پیدا نکند لطمه‌ای به این معنا وارد نمی‌کند زیرا این مکان مهیّا بر این است که در آن سجود فعلی تحقّق پیدا کند نه این که سجود فعلی در خارج واقع شده یا واقع خواهد شد. در این صورت، تا زمانی که این مکان یک چنین آمادگی را دارد «متلبّس به مبدأ» خواهد بود و اگر روزی این آمادگی را از دست داد «منقضی عنه المبدأ» خواهد شد. ولی این حرف دارای یک اشکال است، زیرا در تمام «اسم مکان» ها جاری نیست.

مثلًا اگر از شما سؤال شود: مکان شما در نماز جماعت در کدام صف بود؟ شما می‌آیید و مکان معیّنی را نشان داده و از آن به صورت اسم مکان تعبیر می‌کنید. این معنایش این نیست که مهیّا شده برای شما و نماز شما.