اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 406

کلام مرحوم نائینی در ارتباط با اسم مفعول

اشاره

آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» از استاد خود مرحوم نائینی نقل می‌کند که ایشان معتقد است: اسم مفعول دارای خصوصیتی است که انقضاء مبدأ در آن تصوّر نمی‌شود.

به‌همین‌جهت مرحوم نائینی همان نظریه صاحب فصول رحمه الله را پذیرفته و در مقام استدلال برآن می‌گوید: اگر چیزی در خارج با کیفیتی وقوع پیدا کرد، دیگر انقلاب‌بردار نیست یعنی نمی‌توانیم کاری کنیم که آن شی‌ء به آن کیفیت واقع نشده باشد. «مفعول» یعنی «من وقع علیه الفعل»، آیا کسی که فعل بر او واقع شده، می‌توان کاری کرد که آن فعل بر او واقع نشده باشد؟ این واقعیت را نمی‌توان برهم زد اگرچه دهها سال از آن گذشته باشد.

«مضروب»، همیشه «من وقع علیه الضرب» است و نمی‌توان در آن منقضی تصوّر کرد. انقضاء، معنایش این است که زمانی پیش بیاید که چنین کسی «لم یقع علیه الضرب» باشد و این معنایش انقلاب واقعیت است و چنین چیزی ممتنع است.

در نتیجه اسم مفعول از حریم نزاع در باب مشتق خارج است.[243]

پاسخ کلام مرحوم نائینی

آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» در پاسخ کلام استاد خود می‌فرماید: ضربی که در خارج تحقّق پیدا کرده، یک اضافه صدوری به فاعل دارد و یک اضافه وقوعی به مفعول. حال اگر شما در ناحیه مفعول می‌گویید: «الشی‌ء لا ینقلب عمّا وقع علیه»، در ناحیه فاعل هم باید همین حرف را بزنید. فاعل هم برای همیشه متّصف است به این که او «صدر عنه الضرب» است. همان‌طور که در ناحیه مفعول، انقلاب مستحیل است، در ناحیه فاعل نیز مستحیل است و نمی‌توان کاری کرد که این ضرب از فاعل صادر نشده باشد. پس چطور شما بین فاعل و مفعول فرق می‌گذارید؟