اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 408

مقدّمه ششم: تحقیق پیرامون معنای مشتق

مقدّمه

یکی از مسائلی که در مقدّمات بحث مشتق مطرح است این است که در عنوان محلّ نزاع، یک کلمه «حال» به کار برده شده است. در آنجا گفته می‌شود: آیا مشتق، حقیقت در خصوص «ما تلبّس بالمبدا فی الحال» است یا این که اعم از «متلبّس فی الحال» و «المنقضی عنه المبدأ» است. در ابتدا لازم است ببینیم آیا مقصود از کلمه «حال» چیست؟ در ارتباط با کلمه «حال» سه احتمال وجود دارد: 1- حال نطق: یعنی زمانی که متکلّم می‌گوید: زید ضارب. 2- حال نسبت: یعنی وقتی ضارب، حمل بر زید می‌شود و گفته می‌شود:

«زید ضارب». حال نسبت گاهی ممکن است با حال نطق فرق داشته باشد، مثل این که شما بگویید: «زید ضارب أمس»، در اینجا حال نطق امروز است ولی نسبت مربوط به دیروز است. ولی اگر بگویید: «زید ضارب الآن»، در اینجا حال نطق و حال نسبت یکی است زیرا با کلمه الآن می‌خواهید نسبت را همین حالا تحقّق بدهید. 3- حال تلبّس: یعنی حالی که ضرب از زید صادر شده است. حال تلبّس، ممکن است غیر از دو قسم اوّل باشد. مثلًا زید دو روز قبل ضرب را انجام داده و نسبت مربوط به دیروز و تکلّم مربوط به امروز باشد.

کلام مرحوم آخوند

مرحوم آخوند فرموده است: این حال، حال تلبّس است. مرحوم مشکینی که از شاگردان مرحوم آخوند است در حاشیه بر کفایه نوشته