اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 409

است: این عبارت مرحوم آخوند سهو قلم است و «حال نسبت» صحیح است. مؤید این مطلب این است که خود مرحوم آخوند مثال‌هایی که می‌زند و نتایجی که می‌گیرد براساس عنوان «حال نسبت» است.[245] واقعیت مطلب همین است و مراد مرحوم آخوند «حال نسبت» است، زیرا اگر زید، دو روز قبل، تلبّس به ضرب داشته و ما الآن بگوییم: «زید ضارب أمس» یعنی ظرف نسبت را دیروز قرار دهیم، آیا چه حالی را باید ملاحظه کنیم؟ یعنی کسانی که می‌گویند:

مشتق، حقیقت در خصوص متلبّس بالمبدا فی الحال است»، آیا مقصودشان چیست؟

آیا مثال فوق، مثال برای متلبّس بالمبدا است یا مثال برای منقضی عنه المبدأ است؟ اگر ما ملاک را حال تلبّس بگیریم، حال تلبّس، مربوط به دو روز قبل است ولی اگر ملاک را حال نسبت بگیریم، حال نسبت، مربوط به دیروز است، و اگر نسبت، دیروز واقع شد، به‌لحاظ واقعیت، منقضی عنه المبدأ است زیرا تلبس در دو روز قبل واقع شده و قبل از دیروز تحقّق پیدا کرده است. پس ملاک حال نسبت است، یعنی باید ملاحظه کنیم ببینیم زیدی که ضارب را به او نسبت می‌دهیم، آیا در حال نسبت دادن ما، تلبّس به مبدأ داشته یا این که منقضی عنه المبدأ بوده است. در مورد استقبال نیز به‌همین‌صورت است، مثلًا اگر زید همین امروز متلبّس به ضرب است ولی ما بخواهیم نسبت را در مورد فردا ذکر کنیم و بگوییم: «زید ضارب غداً» واقعش منقضی عنه المبدأ است زیرا فردا که شما ضارب را بر زید حمل می‌کنید، زید هیچ‌گونه تلبّسی به ضرب ندارد اگرچه الآن تلبّس به ضرب وجود داشته باشد. لذا مرحوم آخوند می‌خواهد تمام ملاک را عبارت از «حال نسبت» بداند. در مورد فردا، فردا معتبر است و در مورد دیروز، دیروز معتبر است و در مورد امروز هم امروز معتبر است.

یعنی اگر گفتید: «زید ضارب الآن» و نسبت ضارب در همین حال تحقّق پیدا کرد باید ببینیم آیا در همین حال، تلبّس به ضرب تحقّق دارد یا نه؟ اگر الآن تلبّس به ضرب