اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 412

شک، زمان در آنها دخالت ندارد، چگونه بیاییم و زمان را داخل در معنای آنها بدانیم؟

اصلًا معنا ندارد پای زمان را در مفهوم مشق باز کنیم.

رجوع به اصل بحث

حال که معلوم گردید، زمان، دخالت در معنای مشتق ندارد و زمان نطق و زمان نسبت، متأخر از وضع است و ما- به تعبیر امام خمینی رحمه الله- داریم مفهوم تصوّری هیئت مشتق را بررسی می‌کنیم و کاری به نطق و نسبت نداریم، باید یک معنای تصوّری خالی از زمان را به عنوان معنای مشتق درنظر بگیریم. ولی آیا آن معنا چیست؟ آن معنا این است که بگوییم: کسانی که قائلند: «مشتق، حقیقت در خصوص متلبّس است» می‌گویند: هیئت فاعل، دارای معنایی است که این معنا منطبق نمی‌شود مگر بر کسانی که فعل از آنان تحقّق پیدا می‌کند. ولی کسانی که می‌گویند: «مشتق، حقیقت در اعم از متلبّس و منقضی است» معنای وسیع‌تری را قائلند. آنان برای مشتق، معنایی را قائلند که هم بر کسی که مشغول ضرب است تطبیق می‌کند و هم بر کسی که ضرب از او منقضی شده است.

درحقیقت با حذف کلمه حال و حذف کلمه زمان باید یک چنین معنایی را در ارتباط با مشتق مطرح کنیم. در فارسی نیز وقتی کلمه زننده را اطلاق می‌کنیم صحبتی از زمان مطرح نیست و این کلمه، هم به کسی که مشغول ضرب است اطلاق می‌شود و هم به کسی که ضرب از او تحقّق پیدا کرده و منقضی شده است. این حرف را جمعی از محقّقین نیز فرموده‌اند ولی- همان گونه که اشاره کردیم- رمز مسئله و کلید آن را استاد بزرگوار ما حضرت امام خمینی رحمه الله مطرح کرده است که نزاع ما در یک مفهوم تصوّری خالی از زمان است.