اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 415

1- راه حلّ محقّق اصفهانی رحمه الله

ایشان راه حلّی را ارائه داده و می‌فرماید: بعضی از اکابر- که مقصود مرحوم صدر المتألّهین است- این راه را بیان کرده است. ایشان می‌فرماید: درست است که در حمل شایع صناعی اتّحاد در وجود لازم است و البته وجود، منحصر به وجود خارجی نیست بلکه گاهی اتّحاد در وجود ذهنی است نه وجود خارجی. مثلًا ملاک در قضیّه «الإنسان کاتب» اتّحاد در وجود خارجی است یعنی این انسان در وجود خارجی با کاتب اتّحاد دارد. مثال روشن‌تر آن قضیّه «زید إنسان» است که اتّحاد زید با انسان در وجود خارجی است. ولی گاهی در حمل شایع صناعی اتّحاد در وجود ذهنی است، مثلًا قضیّه «الإنسان نوع» قضیّه حملیّه به حمل شایع صناعی است زیرا مفهوم «انسان» غیر از مفهوم «نوعٌ» است و «انسان»، یکی از مصادیق «نوعٌ» است زیرا بقر و غنم هم نوع هستند.

ولی ملاک در این حمل، اتّحاد در وجود خارجی نیست. انسان خارجی نمی‌تواند اتّصاف به نوعیت داشته باشد بلکه انسان متحقّق در ذهن است که نوعیّت دارد. سپس می‌فرماید: اتّحاد در وجود، دارای معنای وسیعی است، زیرا گاهی به صورت قطعی است- مانند مثالهای ذکر شده- و گاهی به صورت فرضی و تقدیری است. «الإنسان کاتب» از نظر وجود خارجی نیازی به تقدیر ندارد. «الإنسان نوع» ازنظر وجود ذهنی نیازی به تقدیر ندارد. ولی گاهی اتّحاد در وجود نیاز به تقدیر دارد. محقّق اصفهانی رحمه الله از صدر المتألّهین رحمه الله نقل می‌کند: در حمل شایع صناعی، همیشه موضوع، مصداق برای محمول است. شما که می‌خواهید مصداقی را به عنوان موضوع برای محمول قرار دهید گاهی با نوعی عملیات عقلی و فعالیّت عقلی می‌آیید و فردی تخیّلی و تصوّری- که ماهیت آن همان ماهیت محمول است- درست می‌کنید و آن فرد فرضی را موضوع قرار می‌دهید و حکم می‌کنید که بین این فرد فرضی با محمول، اتّحاد وجودی برقرار است. حال یا در وجود خارجی و یا در وجود ذهنی.