اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 422

منقضی گردید، در اینجا درست است که ما در وجوب و عدم وجوب اکرام زید شک داریم ولی استصحاب، اقتضای وجوب اکرام او را می‌کند یعنی می‌گوییم: این زید که دیروز مبدأ از او منقضی نشده بود، اکرامش واجب بود و امروز که مبدأ از او منقضی شده در وجوب اکرامش شک داریم پس وجوب اکرام را استصحاب می‌کنیم.[252]

اشکالات کلام مرحوم آخوند

بر کلام مرحوم آخوند دو اشکال وارد است: اشکال اوّل: آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» در مقام اشکال بر مرحوم آخوند می‌فرماید: بیان مرحوم آخوند در مورد جریان اصالة البراءة- در فرض اوّل- مورد قبول است ولی در ارتباط با جریان استصحاب- در مورد فرض دوّم- قابل قبول نیست. ریشه این حرف ما همان فرمایشی است که شیخ انصاری رحمه الله در اواخر کتاب استصحاب فرموده است. شیخ انصاری رحمه الله فرموده است: در شبهات مفهومیّه، استصحاب جریان پیدا نمی‌کند. مقصود از شبهات مفهومیّه، غیر از شبهات حکمیّه و موضوعیّه است. شبهات مفهومیّه یعنی جایی که در مفهومی تردید داشته باشیم و مثال آن در فقه زیاد است.

مثلًا بحثی در فقه است که آیا مغرب شرعی عبارت از استتار قرص خورشید است یا عبارت از ذهاب حمره مشرقیه از قِمّة الرأس است؟ و بین این دو، حدود پانزده دقیقه فاصله وجود دارد. به عبارت دیگر: تردید در این است که آیا مفهوم کلمه نهار (/ روز) تا چه زمانی ادامه دارد؟ آیا روز با استتار قرص خورشید از بین می‌رود یا این که بعد از استتار هم باقی است و وقتی حمره مشرقیّه از قِمّة الرأس عبور کرد، روز از بین می‌رود؟

آیا در این فاصله پانزده دقیقه در ماه رمضان امساک واجب است یا نه؟ مرحوم شیخ