اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 423

انصاری معتقد است: در شبهات مفهومیه، استصحاب جاری نمی‌شود. نه استصحاب حکمی و نه استصحاب موضوعی. بنابراین وقتی استتار قرص تحقّق پیدا کرد کسی نمی‌تواند بگوید من استصحاب بقاء وجوب صوم را جاری می‌کنم، برای این که نیم ساعت قبل، روزه واجب بوده و الآن شک می‌کنم در این که آیا روزه برای من واجب است یا نه؟ زیرا یکی از شرایط استصحاب، بقاء موضوع است. و به عبارت دیگر:

در استصحاب باید قضیّه متیقّنه و قضیّه مشکوکه به تمام معنا اتّحاد داشته باشند و در اینجا قضیّه متیقّنه و قضیّه مشکوکه دو چیز است زیرا زمانی صوم واجب بود که آن زمان جزء روز بود ولی جزئیت این زمان نسبت به روز برای ما مشکوک است و نمی‌توانیم حکمی را که برای جزء متیقّن از روز ثابت است برای جزء مشکوک آن ثابت کنیم. در نتیجه استصحاب حکمی جریان ندارد زیرا موضوع، احراز نشده است. و اگر بخواهید استصحاب موضوعی جاری کنید و بگویید: «خودِ عنوانِ نهار را استصحاب کرده و می‌گوییم: ده دقیقه قبل از استتار قرص، به‌طور قطع و یقین، نهار تحقّق داشت و الآن شک داریم که آیا نهار باقی است یا نه؟ در این صورت بقاء نهار را استصحاب می‌کنیم». می‌گوییم: این استصحاب هم درست نیست، زیرا ما در یک موضوع خارجی شک نداریم یعنی اگر از ما سؤال شود: الآن کِی است؟ خواهیم گفت: قرص خورشید استتار پیدا کرده و مثلًا پنج دقیقه از آن گذشته و ده دقیقه به زوال حمره مشرقیّه باقی مانده است. پس ازنظر واقعیّت خارجیّه، هیچ‌گونه تردید و شکّی نداریم. شکّ ما در مفهوم نهار است- هرچند به‌لحاظ شرعی- یعنی نمی‌دانیم موضوع له لفظ نهار چیست؟ آیا حدّش استتار است یا حدّ آن ذهاب حمره مشرقیّه است؟ پس وقتی شکّ ما در یک موضوع خارجی نیست چه چیز را استصحاب کنیم؟ بله، یک وقت انسان در تاریکی نشسته و نمی‌داند آیا زوال حمره مشرقیّه تحقّق پیدا کرده یا نه؟ در اینجا در یک واقعیت خارجی تردید دارد و می‌تواند بقاء نهار را استصحاب کند ولی در مورد شک در مفهوم، نمی‌توان استصحاب را جاری کرد.