اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 424

آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» پس از بیان مطلب فوق، در مقام اعتراض به مرحوم آخوند می‌فرماید: این زید که عالم بود و در زمان تلبّس او به علم، «أکرم کلّ عالم» از مولا صادر شد، حال که تلبّس او منقضی شده چه چیزی را می‌خواهید استصحاب کنید؟ ظاهر کلام مرحوم آخوند استصحاب حکمی است. ولی روی بیانی که مطرح کردیم نه استصحاب حکمی جاری می‌شود و نه استصحاب موضوعی. امّا استصحاب حکمی جاری نمی‌شود زیرا وجوب اکرام زید در سابق، به‌لحاظ این بود که زید- بدون تردید- مصداقی از مشتق است. چون عالم بود اکرامش واجب بود.

ولی الآن که مبدأ از او منقضی شده و شک داریم که آیا عالم بر او صدق می‌کند یا نه؟

نمی‌توانیم حکمی را که قضیّه متیقّنه‌اش وجوب اکرام عالم است بیاوریم و وجوب اکرام غیر عالم یا مشکوک العالمیّة را اثبات کنیم. اینجا بین دو قضیّه، اتّحاد وجود ندارد، درحالی‌که در استصحاب، اتّحاد بین قضیّه متیقّنه و قضیّه مشکوکه لازم است. امّا در مورد استصحاب موضوعی- به این که بقاء عالمیت را استصحاب کنیم مانند استصحاب بقاء نهار- می‌گوییم: استصحاب موضوعی، در شبهات مفهومیّه معنا ندارد، زیرا ما الآن در واقعیت خارجیّه تردیدی نداریم. ما می‌دانیم زید تا دیروز متلبّس به مبدأ بوده و از دیروز به بعد، مبدأ از او منقضی شده است. بله اگر در یک امر خارجی شک کنیم، مثلًا شک کنیم آیا تلبّس به علم از زید کنار رفته یا نه؟ می‌توانیم بقاء عالمیّت را استصحاب کنیم. ولی اینجا که ریشه شکّ ما در مفهوم عالم است و در موضوع له هیئت مشتق تردید داریم نمی‌توانیم عالمیّت را استصحاب کنیم.[253] اشکال دوّم: اگر مرحوم آخوند بفرماید: «جریان استصحاب موضوعی، در شبهه مفهومیّه مانعی ندارد و ما نظریّه شیخ انصاری رحمه الله را قبول نداریم». ما در جواب مرحوم آخوند می‌گوییم: بنابراین باید در مورد فرض اوّل هم قائل به