اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 437

دلیل اوّل: تبادر

گفته‌اند آنچه از هیئت مشتق به ذهن تبادر می‌کند معنای اعمّ است. پاسخ دلیل اوّل: ما گفتیم متبادر از مشتق خصوص متلبّس به مبدأ در حال است.

و مسأله صفات متضادّه که مبادی متضادّه دارند تأیید خوبی برای مسأله تبادر بود.

دلیل دوّم: مسأله اسم مفعول

اشاره

قائلین به وضع مشتق برای اعمّ می‌گویند: اگر زید، مقتول عَمرو واقع شد، آیا ما می‌توانیم بگوییم: به مجرّد گذشتن یک ساعت از این قتل، دیگر عنوان مقتول حقیقتاً بر زید صدق نمی‌کند؟ و یا اگر زید، مضروب عَمرو واقع شد و ساعتی از این ضرب گذشت آیا می‌توان گفت: عنوان مضروب، حقیقتاً بر زید صدق نمی‌کند؟ این خلاف چیزی است که عقلاء و عرف استفاده می‌کنند. و درنظر عرف، بعد از انقضاء قتل و ضرب نیز عناوین مقتول و مضروب به صورت حقیقت بر زید اطلاق می‌شود. و این کشف می‌کند که مشتق برای اعم از متلبّس و منقضی وضع شده است.

پاسخ دلیل دوّم:

اوّلًا: اگرچه ما گفتیم اسم مفعول داخل در محلّ نزاع است امّا مرحوم صاحب فصول و محقّق نائینی عقیده داشتند که اسم مفعول از محلّ نزاع در باب مشتق خارج است. ولی ما این حرف را نپذیرفتیم و گفتیم: بین اسم مفعول و اسم فاعل و مشتقات دیگری که محلّ بحث واقع شده فرقی وجود ندارد و اشاره به‌خصوص اسم مفعول به این جهت است که اختلاف در مورد آن مطرح گردد. ثانیاً: این که شما می‌گویید: «هذا مقتول زید» آیا جری و نسبت این مقتولیّت را به‌لحاظ چه حالی قرار می‌دهید؟ زیدی که دیروز مضروب عَمرو واقع شده و شما امروز می‌گویید: «زید مضروب عمرو» آیا مرادتان این است که زید به‌لحاظ امروز مضروب عَمرو است؟ اگر چنین است چه کسی گفته این اطلاق به نحو حقیقت است؟ این اطلاق،