اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 44

شارع مقدس، وقتی نماز را به‌عنوان یک مرکّب شرعی اختراع کرد، نماز کامل را- به‌صورت بالاترین مرتبه واجد جمیع اجزاء و شرایط- درنظر گرفت و کلمه «صلاة» را- به‌عنوان اسم- در مقابل همان معنا، وضع کرد. ایشان می‌فرماید: این حرف را نه تنها صحیحی، بلکه اعمی نیز باید بگوید. اعمی می‌گوید: صلاة، در مقام تسمیه در روز اوّل برای نماز کامل و بالاترین درجه نماز کامل که دارای تمام اجزاء و شرایط- آنهایی که داخل در محلّ نزاع بودند- می‌باشد وضع شده است. سپس نوبت به مراتب بعدی رسید. مراتب بعدی در نماز صحیح، بسیار است. نماز چهار رکعتی تمام عیار- که بالاترین مرتبه صلاة صحیح است- کجا و نماز غریق- که پائین‌ترین مرتبه صلاة صحیح است- کجا؟ خود صلاة غریق هم مراتبی دارد و ظاهراً آخرین مرتبه آن، ایماء به قلب است و حتی ایماء به چشم هم نیست چون قدرت بر این کار ندارد. بین ایماء به قلب و نماز چهار رکعتی تمام عیار، مراتبی وجود دارد، نماز نشسته، خوابیده، با تیمم، با وضو و .... ایشان می‌فرماید: کلمه صلاة، در مرتبه اوّل برای همان تامّ الاجزاء و الشرائط وضع شده است و مراتب بعدی به‌لحاظ اینکه با مرتبه اوّل اشتراک در اثر دارند به آنها صلاة اطلاق شده است، یعنی همان گونه که نماز ایستاده برای قادر، مسقط تکلیف است نماز نشسته هم برای عاجز از قیام، مسقط تکلیف است، همان‌طوری که نماز با وضو مسقط تکلیف است، نماز با تیمم نیز مسقط تکلیف است. در کلام محقق نائینی رحمه الله دو نکته دیگر نیز وجود دارد: 1- در مراتب پایین از نماز، چه فرقی بین صحیحی و اعمی وجود دارد؟ مثلًا آیا در ارتباط با نماز با تیمم یا نماز خوابیده، فرقی بین صحیحی و اعمی وجود دارد؟ می‌فرماید: فرق این است که صحیحی وقتی صلاة مضطجع را ملاحظه می‌کند، در صورتی که نماز به‌صورت صحیح ادا شده باشد، آن صلاة را در مقایسه با صلاة تامّ الأجزاء و الشرائط می‌بیند و به آن، صلاة اطلاق می‌کند. ولی اگر همین صلاة مضطجع یکی از خصوصیاتش رعایت نشد و به‌صورت فاسد