اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 443

قائلین به وضع مشتق برای اعم می‌گویند: به حسب ظاهر خلفای ثلاثه در زمان تصدّی خلافت، بت‌پرست نبوده‌اند، بلکه این‌ها در زمان جاهلیت و قبل از اسلام بت‌پرست بوده‌اند. بنابراین ظلمی که مربوط به بت‌پرستی است در ارتباط با قبل از اسلام و قبل از تصدّی زمام امور مسلمین است.

پس چرا ائمّه علیهم السلام به این آیه تمسک کرده‌اند؟ معلوم می‌شود که عنوان ظالم- که عنوانی اشتقاقی است- در منقضی عنه المبدأ هم به نحو حقیقت صادق است. بنابراین خلفای ثلاثه در همان زمان تصدّی خلافت هم حقیقتاً ظالم بوده‌اند اگرچه ظلمِ مربوط به بت‌پرستی از آنها منقضی شده ولی همان ظلم سبب می‌شود که در زمان تصدّی خلافت، عنوان ظالم بر آنها حقیقتاً اطلاق شود. و اگر عنوان ظالم حقیقتاً بر این‌ها اطلاق نمی‌شود پس چرا ائمّه علیهم السلام به این آیه شریفه برای ابطال امامت این‌ها استدلال کرده‌اند؟ پس استدلال متوقّف بر این است که این‌ها در زمان تصدّی خلافت هم حقیقتاً ظالم باشند و این معنا مبتنی بر این است که مشتق، حقیقت در اعم باشد چون این‌ها در زمان خلافت، بت‌پرستی نداشته‌اند و بت‌پرستی آنها مربوط به زمان جاهلیت بوده است. این دلیل را مرحوم آخوند نیز به عنوان یکی از ادلّه قائلین به اعم ذکر کرده است.[272] پاسخ دلیل چهارم: مرحوم آخوند و دیگران در پاسخ استدلال فوق فرموده‌اند: عناوینی که در موضوعات احکام و حتّی آثار- از قبیل (لا ینال عهدی الظالمین)- قرار می‌گیرد بر سه قسم است: