اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 450

آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» قرار گرفته است. ایشان می‌فرماید: معنایی که شما برای بساطت مطرح می‌کنید چیزی است که قائل به ترکیب می‌گوید، یعنی این معنا، معنای ترکیب است نه معنای بساطت. ترکیب، این نیست که در مقام تصوّر «ضارب»، دو معنا در ذهن بیاید، بلکه ترکیب این است که معنایی با تحلیل عقلی، به دو معنا یا بیشتر انحلال پیدا کند. آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» می‌فرماید: امّا معنای بساطت- همان‌طور که محقّقین قائل شده‌اند- عبارت از این است که مشتق، دارای یک معنایی باشد که به هیچ عنوان قابل انحلال به دو معنا یا بیشتر نباشد و با تحلیل عقلی هم نمی‌توان آن را منحل به چند معنا کرد. سپس می‌فرماید: چگونه می‌توان مشتق را معنا کرد که با تحلیل عقلی هم قابل انحلال نباشد. اگر «ضارب» به معنای «زننده» باشد، شما هرچند نخواهید تحلیل کنید، بالأخره با تحلیل عقلی به ذات و ضرب و ارتباط بین آن دو انحلال پیدا می‌کند.

ولی محقّقین گفته‌اند: «ضارب» به معنای «ضرب» است. برای توضیح مطلب ایشان یادآوری می‌کنیم که ما در بحث پیرامون مادّه مشتقّات گفتیم: مادّه مشتقّات، معنایی است که در تمامی مشتقّات وجود دارد و در هر مشتقّی، یک اضافه‌ای بر معنای مادّه وجود دارد ولی عنوان مادّه- چه از جهت لفظ و چه از جهت معنا- در تمامی مشتقّات، محفوظ است. در آنجا پیرامون مادّه «ضرب» گفتیم:

مادّه «ضرب» عبارت از «کتک» است. «کتک» فی‌نفسه نه اضافه به فاعل دارد و نه اضافه به مفعول و نه اضافه به زمان و نه اضافه به چیز دیگر. آیت‌اللَّه خویی «دام ظلّه» می‌فرماید: «ضارب» همان «ضرب» است و «ضرب» هم معنایی جز «کتک» ندارد. و اگر «ضرب» را به معنای «کتک زدن» معنا کنید، «ضرب» هم مشتق شده است و اگر بخواهید آن را از حالت اشتقاقی بیرون بیاورید و «ضرب» فقط بر معنای مادّه دلالت کند باید آن را به‌معنای «کتک» بدانید. حتّی ما گفتیم: ممکن است بگوییم که این هیئت مصدری، غیر از هیئت فعل ماضی و مضارع و این‌هاست.