اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 456

آخوند است. اگرچه ایشان این دلیل را مقابل مرحوم آخوند قرار داده است. برای تبیین کلام محقّق شریف رحمه الله، ابتدا کلام شارح مطالع را نقل می‌کنیم:

کلام شارح مطالع

در کتاب شرح مطالع در مورد تعریف فکر گفته شده است: «الفکر هو ترتیب امور معلومة لتحصیل امر مجهول»، یعنی فکر، عبارت از این است که امور معلومی کنار هم گذاشته شود و از ترتیب آنها امر مجهولی روشن شود. با توجه به این که کلمه «امور» جمع است و جمع در اینجا جمع منطقی است، پس حد اقل باید دو امر معلوم کنار یکدیگر گذاشته شود تا از راه ترتیب این دو امر معلوم، امر مجهولی تحصیل شود. اشکال: ممکن است گفته شود: لازم نیست دو امر معلوم وجود داشته باشند بلکه گاهی تحصیل امر مجهول، از راه یک امر معلوم است. و آن جایی است که در تعریف چیزی فقط فصل آن را ذکر کنیم مثل این که در مقام تعریف «الإنسان» بگوییم: ناطق، یا این که فقط عرض خاص آن را ذکر کنیم مثل این که در تعریف «الإنسان» گفته شود:

ضاحک. خود منطقیّین، گفته‌اند: در باب حدّ، لازم نیست که حدّ تامّ آورده شود و در باب رسم، لازم نیست که رسم تام آورده شود بلکه گاهی حدّ ناقص یا رسم ناقص در تعریف شی‌ء ذکر می‌شود. حد ناقص، عبارت از تعریف به فصل است، مثل این که در تعریف الإنسان گفته شود: ناطق. خود منطقیّین ناطق را معرّف انسان قرار داده‌اند درحالی‌که ناطق، فصل بوده و یک شی‌ء می‌باشد. و رسم ناقص، عبارت از این است که در تعریف شی‌ء فقط عرض خاص آن را ذکر کنند، مثل این که در تعریف «الإنسان» بگویند: ضاحک. لازمه تجویز این معنا این است که ما می‌توانیم از راه ضاحک به انسان پی ببریم، بنابراین برای پی بردن به امر مجهول، حتماً لازم نیست که امور معلومه را ترتیب دهیم. پاسخ شارح مطالع از اشکال: ضاحک- که به عنوان یک شی‌ء، معرّف انسان