اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 462

بررسی دلیل محقق شریف رحمه الله

دلیلی که محقق شریف رحمه الله برای اثبات بساطت مفهوم مشتق و در مقابل شارح مطالع ذکر کرد مورد مناقشه قرار گرفته است. قبل از این که اشکالات دلیل ایشان را مطرح کنیم تذکّر این نکته را لازم می‌دانیم که برفرض این که دلیل ایشان صحیح باشد، این مقدار را ثابت می‌کند که «شی‌ء»- نه از نظر مفهوم و نه از نظر مصداق- در مشتق اخذ نشده است، زیرا قسمت اوّل دلیل، ایشان ثابت می‌کند که مفهوم «شی‌ء» در مشتق داخل نیست و قسمت دوّم دلیل، ایشان ثابت می‌کند که مصداق «شی‌ء» در معنای مشتق اخذ نشده است. ولی این دلیل ثابت نمی‌کند که در مشتق، ترکّب وجود ندارد، زیرا ممکن است ترکّبی در ارتباط با معنای مشتق وجود داشته باشد ولی ارتباط به «شی‌ء» نداشته باشد. مخصوصاً اگر بساطت را آن‌طوری که اینان معنا می‌کنند بدانیم و بگوییم: «مشتق، با مبدأ- از جهت حقیقت و معنا- هیچ تغایری ندارد». آن‌وقت قائل به ترکیب بگوید: «ترکیب به این صورت است که در معنای مشتق، عنوان حدث به ضمیمه نسبت این حدث به ذات، تحقّق دارد ولی خود ذات دخالت ندارد». اگر کسی ترکّب معنای مشتق را این‌گونه دانست، دیگر دلیل محقّق شریف نمی‌تواند آن را نفی کند، زیرا غایت دلیل محقق شریف رحمه الله این است که دخالت «شی‌ء» را در مشتق نفی می‌کند. ولی با توجه به این که کلام محقّق شریف به عنوان حاشیه بر شرح مطالع است و در شرح مطالع هم روی «شی‌ء» تکیه شده است لذا دلیل ایشان در حاشیه، در مقابل متن شرح مطالع است.

شارح مطالع، مسأله ترکیب را در ارتباط با «شی‌ء» مطرح کرده و محقّق شریف رحمه الله نیز برای اثبات بساطت، بر همان «شی‌ء» اشکال کرده است. و الّا اگر بخواهیم دلیل محقّق شریف رحمه الله را به عنوان یکی از ادلّه بساطت درنظر بگیریم، دلیل ایشان نمی‌تواند بساطت را اثبات کند، هرچند هر دو شقّ دلیل ایشان تمام باشد و هیچ مناقشه‌ای به آن وارد نباشد. حال با قطع‌نظر از این مسئله به بررسی اشکالات کلام محقق شریف رحمه الله می‌پردازیم: