اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 478

حالی که وقتی انسان با وجدانش برخورد کند هیچ‌گونه تکرّر موصوف در اینجا نمی‌بینید. بنابراین دلیل مرحوم آخوند نیز- مانند دلیل محقّق شریف رحمه الله- نتوانست بساطت معنای مشتق را ثابت کند.

دلیل دیگر بر بساطت معنای مشتق:

ادلّه دیگری نیز در این زمینه مطرح شده که همه آنها ناتمام است: یکی از ادلّه‌ای که ذکر شده این است که اگر ما مفهوم ذات و مفهوم شی‌ء را در مشتق اخذ کنیم، بدون شک، علاوه بر ذات، مبدأ و اتّصاف ذات به مبدأ[296] در معنای مشتق دخالت دارند. قائل می‌گوید: اگر نسبت بین ذات و مبدأ، در معنای مشتق دخالت داشته باشد، لازم می‌آید که در قضیّه «الإنسان ضاحک» دو نسبت در عرض هم تحقّق پیدا کند. یکی آن نسبتی است که در بطن مشتق اخذ شده و دیگری نسبتی است که قضیّه حملیّه اقتضای آن را دارد. در حالی که ما می‌بینیم در قضیّه «الإنسان ضاحک» بیش از یک نسبت وجود ندارد و آن نسبتی است که در قضیّه حملیّه وجود دارد. از اینجا کشف می‌کنیم که مفهوم شی‌ء، در معنای مشتق دخالت ندارد تا ما محتاج شویم نسبتی هم در آنجا تشکیل دهیم.[297] پاسخ دلیل اخیر: به‌نظر ما بطلان این دلیل واضح است، زیرا: اوّلًا: نسبتی که در محمول- یعنی مشتق- وجود دارد، نسبت غیر تامّه است.

درحالی‌که نسبت در قضیّه حملیّه، نسبت تامّه است. حتّی اگر جمله‌ای به عنوان خبر قرار