اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 482

الضرب» معنای مرکّبی است»؟ خیر، فرقی بین این دو نیست. ممکن است به ذهن شما بیاید که در زبان فارسی، ما از کلمه «ضارب» یک معنا- یعنی «زننده»- را استفاده می‌کنیم. می‌گوییم: همین «زننده» نیز محلّ بحث است که آیا معنای بسیطی است یا معنای مرکّب؟ زننده‌ای که هم زدن در آن مطرح است، هم شخص مطرح است و هم ارتباط بین زدن و شخص در آن مطرح است. البته کلمه، واحد است ولی منافات ندارد که همین کلمه واحد، معنای ترکیبی داشته باشد، خصوصاً در مشتق ازنظر لغت عرب و لغات دیگر که ما می‌بینیم مادّه وجود دارد و هیئت هم وجود دارد و هرکدام از این‌ها وضع مستقلّی دارند. و جای تعجّب است که با وجود این مسائل، چطور ادّعا می‌شود که مشتق، یک مفهوم بسیط دارد؟ مادّه و هیئت، مثل دو کلمه‌اند، همان‌طور که در غلام زید وقتی مسأله ترکیب را مطرح می‌کردیم می‌گفتیم: «دو معنا به ذهن می‌آید». هرچند غلام زید از نظر ادبی جمله نیست بلکه یک کلمه است. غلام زید مبتدا یا خبر واقع می‌شود، مضاف و مضاف الیه کلمه واحده می‌باشد ولی ذهن ما از شنیدن غلام، به یک معنا و از شنیدن زید، به معنای دیگر منتقل می‌شود.

در باب مشتق که مرکّب از هیئت و مادّه است، مادّه، تحصّل مستقلّی ندارد مگر به صورت مصدر و اسم مصدر، و وقتی هم در ضمنِ مشتق واقع می‌شود، تحصّل مستقلّی ندارد ولی درعین‌حال آیا مادّه‌ای که در ضمن مشتق می‌آید، برای چیزی وضع نشده است؟ پیداست که ارتباط مادّه و هیئت و تحصّل مادّه در ضمن هیئت خاصّی به نام مشتق، بیانگر بیش از یک معناست و نمی‌تواند بیانگر یک معنا باشد.

جایی که دو وضع وجود دارد، دو موضوع له وجود خواهد داشت. لذا به‌نظر می‌رسد که مشتق دارای یک معنای ترکیبی است و این معنای ترکیبی عبارت از مفهوم شی‌ء و مفهوم ذات- که عام‌ترین مفاهیم است- به ضمیمه مبدأ و به‌ضمیمه تلبّس و ارتباط مفهوم شی‌ء به مبدأ می‌باشد.