اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 489

داشته باشد. مرحوم آخوند- سپس می‌فرماید: «کلام اهل معقول نیز به همین مطلب برمی‌گردد» یعنی فلاسفه که فرموده‌اند: «فرق بین مشتق و مبدأ در «لا بشرط» و «بشرط لا» بودن است» مقصودشان «بشرط لا» و «لا بشرط» به حسب واقعیّت است نه به حسب اعتبار. و این کلام فلاسفه، هیچ ارتباطی به مسأله اعتبار ندارد. «لا بشرط» بودن عالِم، یک واقعیّت است، هرچند هیچ اعتباری در این زمینه نباشد و «بشرط لا» بودن علم، نیز یک واقعیّت است اگرچه هیچ اعتباری همراه آن نباشد.[300]

اعتراض محقّق اصفهانی رحمه الله بر مرحوم آخوند و تفسیر ایشان از کلام فلاسفه

محقّق اصفهانی رحمه الله کلام مرحوم آخوند را مورد اعتراض قرار داده می‌فرماید:[301]. «اتّفاقاً فلاسفه به کلمه اعتبار تصریح کرده‌اند مثلًا محقّق دوانی در حاشیه بر شرح تجرید قوشچی،[302] به این مطلب تصریح کرده است. ایشان در فرق بین مشتق و مبدأ، وقتی به کلمه مبدأ می‌رسد می‌گوید: مقصود ما از مبدأ، مبدأ حقیقی است نه مبدأ مشهوری که اسم آن را مصدر می‌گذارید. خود مصدر، دارای یک نوع اشتقاق نحوی است. مراد ما همان مادّه حقیقی است که در ضمن مشتقّات وجود دارد و فرق بین مشتق و مبدأ، به اعتبار است» ایشان (محقّق دوانی) سپس دلیلی مشابه دلیل محقّق شریف رحمه الله اقامه کرده بر این مطلب که نه مفهوم شی‌ء و ذات در مشتق نقش دارد و نه