اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 496

دو احتمال وجود دارد: 1- مقصود، همان مادّه‌ای باشد که در ضمن این مشتق وجود دارد، همان مادّه «ض، ر، ب» که مبهم است. 2- مقصود، مصدر باشد، که دارای هیئت است و هیئت آن نیز معنایی را- که خواهیم گفت- افاده می‌کند. ظاهر کلمات فلاسفه- همان‌طور که محقّق دوانی تصریح کرد- این است که مراد از مبدأ، همان مبدأ حقیقی است نه مبدأ مشهوری، یعنی مصدر. بنابراین مراد از مبدأ همان مادّه‌ای است که در ضمن مشتقّات سریان و جریان دارد. به این کلام، دو اشکال روشن وارد است: اشکال اوّل: شما که در فرق بین مشتق و مبدأ می‌گویید: «یکی «لا بشرط» و دیگری «بشرط لا» است» مگر این‌ها در یک کلام نیستند؟ مگر مشتق، خالی از مادّه است؟ مادّه در ضمن همین مشتق است، آن‌وقت چطور می‌شود که هیئت مشتق، «لا بشرط» و مادّه‌ای که در ضمن این مشتق است «بشرط لا» باشد؟ مگر ما دو جمله داریم که شما در یکی «لا بشرط» و در دیگری «بشرط لا» درست کنید؟ مادّه در ضمن این مشتق، اگر عنوان «بشرط لا» یی دارد، چگونه در لفظ واحد، با هیئت که «لا بشرط» است جمع می‌شود؟ حتّی لازم نیست که ما جمله‌ای تشکیل دهیم بلکه در مورد نفس «ضارب» شما می‌گویید: «ض، ر، ب» که به عنوان مادّه «ضارب» مطرح است، «بشرط لا» است ولی هیئت آن، «لا بشرط» است. بنابراین در کلمه واحده، دو عنوان «بشرط لا» و «لا بشرط» جمع شده‌اند و این معقول نیست. اشکال دوّم: محقّق دوانی می‌فرماید: مادّه، همان‌طور که از نظر جنبه لفظی هیچ‌گونه تحصّلی نمی‌تواند داشته باشد مگر در ضمنِ هیئت، یعنی مثلًا باید هیئت «ضارب» باشد تا مادّه «ض، ر، ب» تحصّل پیدا کند، از نظر معنا نیز همین‌طور است یعنی نمی‌توانیم برای مادّه، معنایی درست کنیم مگر در ضمن هیئت. اگر چنین است ما نمی‌توانیم بگوییم: «معنای مادّه، قابلیّت حمل ندارد» مگر به