اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 503

عبارت از چیزی است که از یک واقعیت اخبار می‌کند. یعنی انشاء نیست که اختیار آن در دست انشاءکننده باشد تا هرگونه خواست انشاء کند و به هر کیفیتی خواست اعتبار کند. قضیّه خبریّه، به عنوان نقشه واقع و صورت واقع است و می‌خواهد واقع را نشان بدهد و چیزی اضافه بر واقع ندارد. اگر شما دیدید زید در حیاط مدرسه ایستاده، وقتی می‌آیید این قصّه را نقل می‌کنید، آیا چیزی از خودتان برآن اضافه می‌کنید؟ خیر، وقتی انسان در مقام اخبار است می‌خواهد همان واقعیّت را به کسی که از آن واقعیّت اطلاع ندارد منتقل کند، به‌خلاف مقام انشاء که شخص انشاءکننده چیزی را از خودش انشاء می‌کند. بنابراین آنچه در قضایای حملیّه باید به عنوان اساس، مورد نظر واقع شود عبارت از این نیست که متکلّم چیزی را اعتبار کند، مگر متکلّم می‌خواهد از خودش چیزی را بر واقعیّت اضافه کند؟ خیر، باید واقعیّت را ملاحظه کرد. واقعیّت در قضایای حملیّه عبارت از اتّحاد واقعی و هوهویت است. اتّحاد واقعی بین زید و قائم، بین زید و انسان، بین انسان و حیوان ناطق، ولی این اتّحاد واقعی گاهی هم در مرحله وجود است و هم در مرحله ماهیّت، و گاهی فقط در مرحله وجود است نه در مرحله ماهیّت، مثل اتّحاد در زید قائم. براساس همین مبنا بود که ما در بحث مبسوطی که پیرامون قضایای حملیّه- در جلد اوّل- مطرح کردیم گفتیم: در قضایای حملیّه، نسبت وجود ندارد. قائم را نمی‌توان به زید نسبت داد بلکه آنچه را می‌توان به زید نسبت داد، قیام است. اگر شما گفتید:

«زید له القیام»، قیام را به زید نسبت داده‌اید ولی «زید له القیام» قضیّه حملیّه نیست.

قضیّه حملیّه، «زید قائم» است. بین زید و قائم، نسبت وجود ندارد، زید همان قائم و قائم همان زید است و غیر از قائم و زید چیزی نداریم. قضایای حملیّه، متقوّم به اتّحاد و هوهویت است و حدّ اقل اتّحاد هم اتّحاد در وجود است. حال ممکن است اتّحاد در مراحل بالاتر هم باشد و ممکن است فقط اتّحاد در وجود باشد ولی ما پائین‌تر از اتّحاد در وجود نداریم. حال که چنین است ما به صاحب فصول رحمه الله می‌گوییم: