اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 513

خداوند عینیّت دارد، یعنی این‌طور نیست که علم، قدرت و حیات، زائد بر ذات خداوند باشد، بلکه برطبق مذهب امامیّه، در این صفات جمالیه، عینیّت تحقّق دارد، یعنی علم، عین ذات خداوند است. قدرت، عین ذات خداوند است. در حالی که در مورد زید و امثال زید، مسئله به این صورت نیست. اگرچه زید، متلبّس به علم شود ولی علم با ذات او عینیّت ندارد بلکه زائد بر ذات است. این فرق را ما از خارج می‌دانیم، آیا این فرق در دو جمله «اللَّه تعالی عالم» و «زید عالم» تفاوتی ایجاد می‌کند؟ مرحوم آخوند می‌فرماید: خیر، تفاوتی ایجاد نمی‌کند، زیرا درست است که علم- از نظر واقعیت- عین ذات خداوند است ولی از نظر مفهوم، این‌گونه نیست و مفهوم علم با مفهوم اللَّه مغایرت دارد، لذا ما وقتی کلمه «علم» را می‌شنویم، هیچ انتقالی به «اللَّه» پیدا نمی‌کنیم و وقتی کلمه «اللَّه» را می‌شنویم، هیچ انتقالی به «علم» پیدا نمی‌کنیم. و ملاک در اطلاق عالم، همین مغایرت مفهومی است، در این صورت، فرقی میان «اللَّه تعالی عالم» با «زید عالم» وجود ندارد. همان‌طور که بین «زید» و «علم»، مغایرت مفهومی تحقّق دارد، بین «اللَّه» و «علم» نیز یک چنین مغایرتی وجود دارد و همین مغایرت، در اطلاق عالم و جری عالم بر خداوند و بر زید به نحو واحد کفایت می‌کند.[315]

2- نظریّه صاحب فصول رحمه الله

صاحب فصول رحمه الله خیال کرده آن مغایرتی که بین مبدأ و ذات معتبر است، مغایرت واقعی است لذا ملاحظه کرده که این مغایرت واقعی در «زیدٌ عالمٌ» وجود دارد ولی در مورد «اللَّه تعالی عالم» وجود ندارد، زیرا علم، عین ذات خداوند است، برای فرار از این اشکال ملتزم شده که «عالم» به صورت مجاز در مورد خداوند بکار برده می‌شود و اگر کسی بگوید: «مجاز در مورد خداوند معنا ندارد»، صاحب فصول رحمه الله مسأله نقل را به