اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 514

میان آورده و می‌گوید: در مورد «عالم»، نقل صورت گرفته است و در نقل، حقیقت، تحقّق دارد.[316]

جهت دوّم (کیفیت وجود اتحاد بین ذات و مبدأ)

اشاره

آیا نحوه ارتباط ذات با مبدأ به چه صورتی باید باشد؟ آیا باید مبدأ، قیام به ذات داشته باشد یا قیام لازم ندارد؟ در این زمینه اقوال متعددی مطرح است که این اقوال در مسائل اعتقادی هم تأثیر گذاشته است.

نظریّه اوّل: نظریّه اشاعره

اشاره

اشاعره، در باب مشتق، مطلبی را نزد خودشان مسلّم گرفته‌اند و آن این است که ارتباط ذات و مبدأ باید به این کیفیت باشد که مبدأ، قیام به ذات داشته باشد و قیامش هم قیام حلولی باشد، مثل قیام بیاض به جسم. سپس با توجّه به مبنای مذکور، در مورد خداوند گفته‌اند: همه شرایع اتفاق دارند بر این که یکی از اسماء و اوصافی که بر خداوند اطلاق می‌شود، عنوان «متکلّم» است. «متکلّم» مشتق است ولی آیا مبدأ آن چیست؟ آیا مبدأ آن عبارت از کلام لفظی- که عبارت از اصوات خاصه است- می‌باشد؟ آیا این اصوات خاصه می‌تواند قیام به ذات خداوند داشته باشد؟ اگر این اصوات دارای یک چنین قیامی باشند، لازم می‌آید خداوند متعال- با وجود این که قدیم است- محلّ برای حوادث باشد، زیرا این اصوات از امور حادثه است و هیچ‌گونه قدمتی ندارد و اگر امر حادث بخواهد قیام حلولی نسبت به ذات پروردگار داشته باشد معنایش این می‌شود که ذات پروردگار با وجود این که قدیم است بتواند محلّ حوادث و معروض حوادث قرار گیرد و