اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 515

چنین چیزی ممکن نیست. لذا ما (اشاعره) ملتزم به کلام نفسی می‌شویم و می‌گوییم:

اطلاق متکلّم بر خداوند، به لحاظ این کلامی که عبارت از اصوات است نمی‌باشد بلکه به لحاظ کلام نفسی است و آن کلام نفسی قدیم است و قیام به ذات پروردگار دارد.[317]

بررسی نظریّه اشاعره

اشاعره نخواسته‌اند از مبنای خودشان در باب مشتق صرف نظر کنند و الّا- با قطع نظر از اشکالات دیگر- ممکن است به اینان گفته شود: این مبنایی که شما در باب مشتق به صورت امر مسلّمی با آن برخورد می‌کنید، از کجا آورده‌اید؟ گذشته از این که بطلان این مبنا واضح است زیرا شما در جایی که ضَرْب، تحقّق پیدا می‌کند، دو مشتق پیدا می‌کنید: «ضارب» و «مضروب». عنوان «ضارب» را به «زید» و عنوان «مضروب» را به «عَمرو» نسبت می‌دهید. قیام حلولی که اینان می‌گویند، در مورد «مضروب» قابل قبول است ولی نسبت به «ضارب» نمی‌توان قیام حلولی درست کرد. آنجا قیامش صدوری است و قیام صدوری، مغایر با قیام حلولی است. پس چگونه شما از وقوع یک ضرب، دو عنوان مشتق درست می‌کنید؟

نظریّه دوّم

اشاره

با توجه به اشکالی که به اشاعره وارد کردیم، بعضی گفته‌اند: ما اصلًا قیام مبدأ به ذات را معتبر نمی‌دانیم.[318]

بررسی نظریّه دوّم

اشتباه اینان این است که فکر کرده‌اند هرجا مسأله قیام مطرح باشد، دنبالش کلمه