اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 516

حلول مطرح است. یعنی اینان در حقیقت در مقابل اشاعره قرار گرفته‌اند. اشاعره روی قیام حلولی تکیه دارند و اینان هم قیام حلولی را نفی می‌کنند و به نظرشان نفی قیام، کلیّ است و دلیلشان این است که در مورد ضَرْب و حلول ضَرْب ما ملاحظه می‌کنیم که در مولَم، اثر درد و حلول درد تحقّق دارد ولی در مولِم هیچ قیام حلولی نیست. در «مضروب» قیام حلولی تحقّق دارد ولی در «ضارب» تحقّق ندارد. به‌همین‌جهت گفته‌اند: قیام مبدأ به ذات معتبر نیست، زیرا مقصود از قیام، قیام حلولی است و قیام حلولی در مورد ضارب و مولِم تحقّق ندارد.

نظریّه سوّم: نظریّه صاحب فصول رحمه الله

اشاره

صاحب فصول رحمه الله دایره قیام را توسعه داده و گفته است: لازم نیست قیام به نحو حلول باشد بلکه ممکن است به نحو حلول یا به نحو صدور یا غیر این‌ها باشد. سپس صاحب فصول رحمه الله دچار اشکال شده و فرموده است: اگر ما در باب مشتق، قیام صدوری یا حلولی و امثال این‌ها را معتبر بدانیم اشکال دیگری- علاوه بر اشکالی که در جهت اوّل ذکر شد- در مورد «اللَّه تعالی عالم» به وجود می‌آید زیرا ما نمی‌توانیم بگوییم: «علم، قیام صدوری دارد به خداوند» همان گونه که نمی‌توانیم بگوییم: «علم، قیام حلولی دارد به خداوند» بلکه اینجا اصلًا قیامی در کار نیست. اینجا، عینیّت مطرح است. لذا ایشان مجدداً حرف قبلی خود را تکرار کرده می‌فرماید: ما می‌گوییم:

«اللَّه تعالی عالمٌ» یا مجاز است و یا نقلی در آن تحقّق پیدا کرده است.[319]

پاسخ مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله

مرحوم آخوند در جواب صاحب فصول رحمه الله می‌فرماید: در مورد «عالم» در «اللَّه تعالی عالم» سه احتمال مطرح است: یکی این که واقعاً همین معنای عالِم یعنی «من