اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 64

ولی بعید است که ایشان مسئله عدم ابتلاء به مزاحم اقوی یا چیزهایی که از امر تأخر دارد- و خود امر هم متأخر از تسمیه و موضوع له است- را در مقام تسمیه دخیل بداند.

روی این استبعاد، اشکال عدم تطبیق دلیل بر مدّعا، بر مرحوم آخوند وارد خواهد شد. اکنون که از کلام مرحوم آخوند فارغ شدیم ببینیم بزرگان شاگردان مرحوم آخوند مثل محقق عراقی رحمه الله، محقق نائینی رحمه الله، محقق کمپانی رحمه الله، و استاد بزرگوار ما مرحوم آقای بروجردی که سالیان متمادی از محضر مرحوم آخوند استفاده کرده و از شاگردان مبرّز مرحوم آخوند بوده است در مقام تصویر جامع چه راهی را طی کرده‌اند؟ محقق نائینی رحمه الله از ابتدای امر، خود را راحت کرده و معتقد است: ما نیازی به تصویر قدر جامع نداریم.[45] ولی بزرگان سه‌گانه دیگر، تصویر جامع را پذیرفته‌اند.

2- کلام محقق عراقی رحمه الله

جامع، گاهی به صورت جامع مقولی (یا ماهوی) است، مثلًا بین زید و عَمرو و بکر و تمامی افراد انسان، جامع ماهوی وجود دارد؛ یعنی این افراد، در ماهیت واحد مشترکند و از مقوله واحدی می‌باشند و آن جامع، انسانیّت و ماهیت انسان است. ولی در ما نحن فیه، چنین جامعی نداریم. جامع ماهوی، نه تنها بین مصادیق نمازهای صحیح- مثل نماز حاضر و مسافر و متوضی و متیمم و قائم و قاعد- وجود ندارد بلکه بین اجزاء یک نماز صحیح هم وجود ندارد زیرا وحدت یک نماز، وحدت اعتباری است و چیزهایی که این وحدت اعتباریه بین آنها ملاحظه شده، از مقولات مختلف و متباین می‌باشند. بعضی از مقوله «أین» و بعضی از مقوله «فعل» و بعضی از مقوله دیگرند. و در فلسفه ثابت شده است که بین مقولات، تباین کلّی وجود دارد و امکان ندارد بین مقولات، یک جامع حقیقی و ماهوی تحقق داشته باشد.[46] لذا ایشان