اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 68

3- کلام محقق اصفهانی رحمه الله

ایشان ابتدا به عنوان مقدّمه می‌فرماید: سنخه ماهیات و مفاهیم با سنخه وجودات، سنخه متقابل و متعاکس است. یعنی در ماهیات و مفاهیم، هرچه ابهامْ بیشتر باشد، سعه ماهیت بیشتر است و هرچه قیود واضحه کمتر باشد، در سعه این ماهیت مؤثر است. و در مقابل، هرچه ماهیت روشن‌تر باشد و قیودش واضح‌تر باشد، از سعه و گستردگی آن کاسته خواهد شد. ولی مسئله وجودات و واقعیات، بر عکس ماهیت و متقابل با ماهیت است. در ارتباط با وجودات، هرچه وجود، ضعیف‌تر و مبهم‌تر باشد؛ نارساتر و مضیّق‌تر و محدودتر خواهد بود و هرچه روشن‌تر و بی‌ابهام‌تر باشد، سعه دایره آن بیشتر خواهد بود تا این که برسد به ذات مقدس باری‌تعالی که واجب‌الوجود است. او به لحاظ این که روشن‌تر است و به قول حاجی سبزواری: «یا من هو اختفی لفرط نوره»[49] شدّت نور و شدّت وجود، گاهی آن عکس العمل را به وجود می‌آورد. درحالی‌که معنای اوّلی شدّت نور عبارت از وضوح بیشتر و روشنایی بیشتر است و واجب‌الوجود، روی همین جهت است که تمام سعه و گستردگی درباره او مطرح است، به طوری که تمامی موجودات عالم در پرتو نور وجود واجب‌الوجود می‌باشند. نتیجه این که ماهیات و وجودات، در این جهت متعاکسند. هرچه ماهیت، روشن‌تر باشد، سعه آن کمتر و هرچه مبهم‌تر باشد سعه آن بیشتر است. ولی وجود، هرچه روشن‌تر باشد سعه آن بیشتر و هرچه ضعیف‌تر باشد سعه آن کمتر است. پس از بیان مقدّمه فوق می‌فرماید: ماهیات بر دو قسمند: قسم اوّل: عبارت از ماهیات اصیله و متأصّله است. ماهیت اصیل، یعنی ماهیت به معنای حقیقی که از نظر ماهیت، هیچ نقص و کمبودی در آنها وجود ندارد، مثل