اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 69

ماهیت انسان که عبارت از حیوان ناطق است. از خصوصیات ماهیت اصیل این است که در ذات آن، هیچ ابهامی وجود ندارد. اگر از ما راجع به ماهیت انسان سؤال کنند، می‌گوییم: حیوان ناطق. تمام ماهیت انسان، با وضوح و روشنی و بدون کم و زیاد عبارت از حیوان ناطق است. ایشان می‌فرماید: اگر بخواهد ابهامی بر این ماهیت عارض شود، این ابهام نمی‌تواند در مرحله ذات ماهیت مطرح باشد، بلکه در ارتباط با خصوصیات فردی و عوارض مشخّصه آن می‌تواند مطرح باشد، مثلًا: اگر به ما گفتند: «انسانی در خانه است». وقتی ما این انسان را با ماهیتش ملاحظه کنیم، هیچ‌گونه ابهامی برای ما وجود ندارد ولی همین انسان را اگر به لحاظ خصوصیات فردی او ملاحظه کنیم، احتمالاتی در او جریان دارد، سفید پوست بودن، سیاه پوست بودن، عالم بودن، جاهل بودن، بلندقد یا کوتاه قد بودن و .... قسم دوّم: ماهیاتی است که از آنها به ماهیات اعتباریه و غیر متأصّله تعبیر می‌شود. این‌ها عبارت از ماهیاتی هستند که از چند ماهیت، ترکیب یافته و از چند مقوله تشکیل شده‌اند، و در حقیقت ماهیات متعدد را کنار هم گذاشته‌اند و با یک وحدت اعتباری به آنها نگریسته‌اند، مثل ماهیت صلاة. صلاة، دارای ماهیت واحدی است ولی نه ماهیت اصیله بلکه ماهیت اعتباریه، زیرا اجزاء و خصوصیاتی که در تشکیل این ماهیت اعتباری نقش دارند هرکدام، یک ماهیت اصیله متأصّله‌اند و هرکدام، یک مقوله‌اند. این مقولات متباینه را شارع مقدس، با یک وحدت اعتباری به آنها نگریسته و این واحد اعتباری را موضوع برای حکم قرار داده و آثار و احکامی برآن مترتب کرده است. فرق این ماهیات اعتباریه با ماهیات اصیله، در یک جهت مهم این است که ما گفتیم: ماهیات اصیله، در ذاتشان ابهامی نیست و ابهام، همواره در ارتباط با عوارض و خصوصیات آن ماهیات است ولی ماهیات اعتباریه، در ذاتشان ابهام وجود دارد یعنی معمولًا حدود و ثغور این ماهیت واحده اعتباریه برای ما نامعلوم است. به عبارت روشن‌تر: ایشان می‌فرماید: وقتی به انسان نگاه می‌کنیم می‌بینیم