اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 7

قرینه دوبُعدی نیاز است. یک بُعد آن، قرینه بر این است که معنای حقیقی اراده نشده است و بُعد دوّم، قرینه بر این است که معنای مجازی دوّم اراده شده است. چون معنای مجازی دوّم، در طول معنای مجازی اوّل است و نیاز به قرینه تعیین‌کننده دارد. بنابراین، اگر ما در بحث صحیح و اعم این‌گونه تعبیر کنیم که «آیا اصل در استعمالات شارع، خصوص معنای صحیح است یا اعم از صحیح و فاسد؟» تعبیر درستی آورده‌ایم هرچند منکرین حقیقت شرعیه- که به‌طور کلی وضع تعیینی و تعیّنی را انکار می‌کنند- حقیقتی را قائل نیستند ولی اصالت و تبعیت را قائلند. ممکن است بعضی، اصالت را بر صحیح و تبعیت را بر اعم قائل شوند و ممکن است بعضی اصالت را بر اعم و تبعیت را بر صحیح قائل شوند. ولی اگر- مانند مرحوم آخوند- به «أسامٍ» تعبیر کردیم، منکرین حقیقت شرعیه، اسم بودن را انکار می‌کنند و استعمال را استعمال مجازی می‌دانند و می‌گویند: این استعمال هم- مانند سایر استعمالات مجازی- نیاز به قرینه دارد. ولی آیا باقلانی چگونه می‌تواند در بحث ما شرکت کند؟ از یک نظر، ایشان اصلًا نمی‌تواند در بحث ما شرکت کند، زیرا ایشان، اصلِ استعمال این الفاظ در این معانی را منکر است او می‌گوید: کلمه «صلاة» در «عبادت» استعمال نشده است بلکه در معنای لغوی خودش استعمال شده است و معنای لغوی آن، صحیح و فاسد ندارد. در این صورت نمی‌توان ایشان را در بحث داخل کرد. امّا اگر کلام ایشان را با دید دیگری نگاه کنیم می‌توانیم ایشان را هم در محل بحث داخل کنیم. بیان مطلب این که، باقلانی می‌گوید: کلمه «صلِّ» در خصوص «دعا» استعمال می‌شود و بقیّه اجزاء و شرایط نماز را باید از الفاظ و قرائن دیگر استفاده کرد». می‌گوییم: قرائن بر دو قسمند: قرینه خاصّه و قرینه عامّه. قرینه خاصّه، دارای ابهام نیست، مثل اینکه بگوید: «صلِّ»- یعنی ادْعُ- و کَبِّر و اقرأ و ارکع و اسجد و .... در این صورت، مفاد قرینه همان چیزی است که الفاظ کَبِّر و ...