اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 72

به همان ابهامش در ذهن استقرار پیدا می‌کند و باید از طریق آثار و خواص، به آن ماهیت مبهم اشاره شود. بعد می‌فرماید: این راهی که ما طی کردیم- و غیر از این نمی‌شود طی کرد- هم برای صحیحی مفید است و هم برای اعمی. یعنی صحیحی و اعمی، معنای ماهیت صلاة را یک معنای مبهمی می‌دانند ولی فرق بین آن دو این است که صحیحی وقتی می‌خواهد آن معنای مبهم را به وسیله آثارش بیان کند می‌گوید: چیزی است که بالفعل، ناهی از فحشاء و منکر است ولی اعمی- با توجه به اینکه نمازهای فاسد را هم داخل در آن معنای مبهم می‌داند- وقتی می‌خواهد معنای مبهم صلاة را به وسیله آثارش بیان کند، می‌گوید: چیزی است که اقتضای نهی از فحشاء و منکر در آن وجود دارد. در این صورت، کلمه «اقتضاء» بر نمازهای فاسد هم تطبیق می‌کند؛ زیرا در هر نماز فاسدی هم اقتضای نهی از فحشاء و منکر وجود دارد ولی وجود مانع نگذاشته است که این اقتضاء به مرحله علیت تامّه و فعلیّت برسد.[51] اشکال بر کلام محقق اصفهانی رحمه الله: آیا وجداناً با شنیدن لفظ صلاة، معنای مبهمی که یدرک و لا یوصف است به ذهن متشرعه می‌آید؟ وقتی آیه شریفه (أقیموا الصلاة) وارد شد آیا مردم، از این آیه چه چیزی فهمیدند؟ آیا معنای مبهمی به ذهن آنان آمد؟ در این صورت، آیا اگر از آنان سؤال می‌شد: «صلاة چیست؟» چه جوابی می‌دادند؟ هنوز که مسئله نهی از فحشاء و منکر نیامده بود و این‌طور نبود که (انّ الصلاة تنهی عن الفحشاء و المنکر) قبل از (أقیموا الصلاة) آمده باشد، زیرا اوّل نمی‌آیند اوصاف صلاة را ذکر کنند بعد بفرماید: (أقیموا الصلاة). و یا وقتی (أقیموا الصلاة) آمد، هنوز خواندن پنج نوبت در شبانه روز نیامده بود. مسئله پنج نماز یومیّه، در رتبه متأخر از (أقیموا الصلاة) و در طول آن قرار داد و به عبارت دقیق‌تر: مسئله اوقات نماز، از (أقم الصلاة لدلوک الشمس إلی غسق اللیل)[52]