اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 74

که ما در خارج و در برخورد با متشرعه مشاهده می‌کنیم. در نتیجه کلام محقق اصفهانی رحمه الله با وجود جنبه‌های علمی قابل استفاده که دارد، نمی‌تواند مورد قبول باشد.

4- کلام مرحوم آیت اللَّه بروجردی

ایشان می‌فرماید: حقیقت و ماهیت صلاة، عبارت از این اعمال و افعال و اقوالی که ملاحظه می‌شود نیست. اگرچه رکوع و سجود و تکبیر و تشهد و تسلیم، به عنوان اجزاء نماز نام‌گذاری شده‌اند و معنای اجزاء این است که نماز، یک امر مرکّبی است و این‌ها هم اجزاء یا شرایط آن مرکب می‌باشند ولی واقعیت مسئله، چیز دیگری است.

واقعیت، این است که نماز، یک حقیقت و خضوع و توجّه خاصی به خداوند است که این اجزاء به منزله مواد آن شناخته می‌شوند ولی صورت، عبارت از همان خضوع و توجه خاص است و همان‌طور که در فلسفه مطرح است «شیئیت شی‌ء، به صورت آن است نه به ماده آن»[54] در نتیجه، نماز عبارت از همان خضوع خاص و توجه مخصوص است. سپس می‌فرماید: دلیل بر این مطلب، این است که اگر عنوان نماز، عنوان مرکّبی بود، مرکّب وقتی تحقق پیدا می‌کند که تمام اجزاء آن، وجود پیدا کرده باشند و اگر حتی یک جزء آن‌هم ناقص باشد، نمی‌توان گفت: مرکّب، موجود شده است. حال ببینیم آیا تعبیری را که درباره مرکبات دیگر می‌کنیم، درباره نماز هم می‌توانیم پیاده کنیم؟ پاسخ این سؤال، منفی است زیرا ما در باب نماز می‌بینیم از هنگام شروع تا هنگام ختم نماز عنوان صلاة را اطلاق می‌کنیم، مثلًا کسی که تکبیرة الاحرام گفت، در موردش می‌گوییم: شرع فی الصلاة. در حالی که نماز، بعد از سلام تحقق می‌یابد. پس چرا گفته می‌شود: شرع فی الصلاة؟ یا اگر کسی مشغول نماز