اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 75

است و از شما سؤال کنند که او چه می‌کند؟ جواب می‌دهید: هو فی الصلاة، و صلاة را ظرف برای این شخص قرار می‌دهید. یا وقتی نماز تمام شد می‌گویید: فَرَغَ من الصلاة.

آیا بعد از تمام شدن نماز می‌گویید: «الآن وُجِدَت الصلاة»؟ ملاحظه می‌شود که تعبیراتی که در مورد صلاة بکار می‌رود با تعبیراتی که در مورد سایر مرکبات بکار می‌رود تطبیق نمی‌کند. در مرکبات دیگر، قبل از تمامیت اجزاء، هیچ‌چیزی وجود پیدا نکرده است. بلکه بعد از تمام شدن اجزاء، اوّلین آنِ مرکّب و اوّلین زمان وجود آن مرکّب آغاز می‌شود ولی در باب نماز، چنین تعبیراتی وجود ندارد.

تعبیرات مربوط به نماز، حاکی از این است که نماز یک حقیقتی ماوراء این اجزاء و شرایط است. حقیقتی است که به مجرّد گفتن تکبیر، تحقق پیدا می‌کند و سپس تا آخر نماز، ادامه می‌یابد. این‌ها همه دلیل بر این است که عنوان صلاة، عنوان مرکّب نیست، زیرا تعابیری که در مورد نماز بکار می‌رود در مورد مرکّبات دیگر وجود ندارد، پس این اجزاء به منزله مواد هستند ولی حقیقت صلاة عبارت از خشوع و خضوع خاص است و این خشوع و خضوع در تمامی نمازها وجود دارد. موادّ، گاهی از نظر کیفیت و گاهی از نظر کمّیت تغییر می‌کند، مثلًا رکوع معمولی و رکوع با اشاره تغییر کیفی است و نماز مسافر و حاضر تغییر کمّی است و اختلاف مواد در کیفیت و کمیت، هیچ لطمه‌ای به آن حقیقت واحد- که عبارت از خضوع خاص است و در تمامی نمازهای صحیح وجود دارد- وارد نمی‌کند. همان خضوع خاصی که در نماز چهاررکعتی است در نماز دورکعتی و حتی نماز غریق وجود دارد با این که از نظر صورت، بین نماز غریق و نمازهای دیگر تفاوت وجود دارد. سپس می‌فرماید: این خضوع خاص، فقط در نمازهای صحیح وجود دارد و در نمازهای باطل راهی ندارد.[55] مؤیدی برای کلام مرحوم بروجردی: