اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 82

مخصوصی را رعایت کنند و هم هیئت خاصی را در نظر گیرند، به طوری که اگر آن مواد، کمترین تغییری- به زیاده یا نقیصه- پیدا کند یا آن هیئت، کمترین تغییری پیدا کند، اطلاق لفظ برآن به صورت مجاز خواهد بود. صورت دوّم: در بعضی از موارد، مواد مخصوصی در نظر گرفته نشده ولی هیئت مخصوصی در آن ملاحظه شده است. صورت سوّم: گاهی- برعکس مورد قبل- هیئت مخصوصی در نظر گرفته نشده ولی مواد مخصوصی ملاحظه شده است. صورت چهارم: در بعضی از مرکّبات، نه مواد مخصوصی ملاحظه شده و نه هیئت خاصّی در نظر گرفته شده است بلکه به اعتبار این که این مرکّب، یک غرض خاصی را تأمین می‌کند، لفظ را به اعتبار ترتّب آن اثر وضع کرده‌اند. مثلًا «خانه» به جایی گفته می‌شود که برای سکونت مهیّا شده است. فرقی نمی‌کند که موادّ آن خشت باشد یا آجر یا سنگ و ... و هیئت آن مربع باشد یا مستطیل یا ...، این‌ها دخالتی در معنا و موضوع له ندارند. سپس می‌فرماید: چه مانعی دارد که در باب صلاة نیز بگوییم: صلاة، لفظی است که برای یک مرکّب اعتباری شرعی وضع شده که نه مادّه معینی- از قبیل قرائت و ...- در موضوع له آن دخالت دارد و نه هیئت معینی- مثل قیام و قعود و ...- در موضوع له آن دخالت دارد، مثل عنوان «خانه» که ملاحظه کردید. و در صلاة، حتی محدودیتش به این نحو هم نیست که کسی بگوید: صلاة، ماهیتی است که «إذا وجدت فی الخارج لا تنطبق الّا علی الأفراد الصحیحة»، زیرا ما شرایط قسم دوّم و سوّم را خارج کرده و گفتیم: این دو قسم از شرایط، از موضوع له و ماهیت صلاة خارج می‌باشند. این ماهیت حتی در نماز بدون قصد قربت و نماز مزاحم با ازاله تحقق دارد. خلاصه این که صلاة، یک مرکّب اعتباری خاصی است که بر نماز مسافر، نماز حاضر، نماز ایستاده، نماز نشسته، نماز خوابیده و ... صدق می‌کند و عرف متشرعه نیز به هریک از این‌ها که مراجعه کند ماهیت صلاة را در آنها می‌یابد و حکم می‌کند که مثلًا زید در حال