اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 104

ادلّه اشاعره بر وجود کلام نفسی‌

دلیل اوّل‌

اشاره

اشاعره می‌گویند: در جمله‌های خبریه و انشائیه، حقیقتی به‌عنوان «کلام نفسی» وجود دارد:

کلام اشاعره در ارتباط با جمله خبریه:

اشاره

آیا خبریّه بودن یک جمله، علاوه بر جهات نحوی معتبر، بر چه چیزی توقف دارد؟ بدون تردید، حالت نفسانی مخبر، دخالتی در تحقق جمله خبریه ندارد. اگر مخبر، علم به مطابقت خبر خود با واقع داشته باشد، یا شک داشته باشد و یا حتی عالم به کذب خبر خود باشد، این‌ها در تحقق جمله خبریه و اتصاف آن به خبریّه بودن دخالتی ندارد. در جانب مستمع نیز همین‌طور است، یعنی اگر مستمع، عالم به صدق مخبر یا عالم به کذب او باشد و یا شک داشته باشد که آیا مخبر صادق است یا کاذب؟ این‌ها دخالتی در تحقق جمله خبریه و اتصاف آن به خبریه بودن ندارد. سؤال: مگر شما نمی‌گویید: «الخبر یحتمل الصدق و الکذب»؟ بنابراین، اگر مستمع، علم به کذب یا صدق مخبر دارد، نمی‌توان جمله او را جمله خبریه نامید، زیرا چنین جمله‌ای «یحتمل الصدق و الکذب» نیست. جواب: «الخبر یحتمل الصدق و الکذب» به لحاظ نفس خبر و ذات آن می‌باشد و علم سامع به صدق یا کذب خبر، موجب نمی‌شود که خبر از خبریت خارج شود. آن‌وقت اشاعره، معتزله را مخاطب قرار داده می‌گویند: شما «معتزله» که می‌گویید:

در جملات خبریه، یک واقعیت نفسانیه وجود دارد، آیا ممکن است آن واقعیت نفسانیه را به ما معرفی کنید؟ معتزله می‌گویند: بله، آن واقعیت نفسانیه، عبارت از علم و تصدیق است. اشاعره می‌گویند: علم، تنها در یک صورت از آن صور سه‌گانه وجود دارد و آن جایی است که مخبِر، علم به مطابقت داشته باشد ولی آیا در جایی که شک دارد یا علم به عدم