اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 105

مطابقت دارد، آن واقعیت نفسانیه چیست؟ اشاعره می‌گویند: از اینجا در می‌یابیم که همان‌طوری که لفظ «جاء زید من السفر»، در اتصاف به خبریه بودنش، مشروط به هیچ شرطی نیست و فرقی بین آن صورت‌های سه‌گانه وجود ندارد، ما معتقدیم: صفت نفسانیه‌ای غیر از مسأله علم در نفس مخبِر وجود دارد که در آن صفت نفسانیه، بین حالات سه‌گانه‌اش با حالات سه‌گانه «جاء زید من السفر» فرقی وجود ندارد. آن واقعیت نفسانیه، عبارت از واقعیت «جاء زید من السفر» است. این واقعیت، واقعیت خارجیه نیست، زیرا چه‌بسا زید از سفر نیامده و جمله «جاء زید من السفر» واقعیت خارجیه نداشته باشد. بلکه واقعیتی است که حتی برای کاذب هم وجود دارد و ما اسم آن را «کلام نفسی» می‌گذاریم.[95]

بررسی کلام اشاعره در ارتباط با جمله خبریه‌

برای بررسی این کلام، باید به وجدان خودمان مراجعه کنیم. ما هر روز صدها جمله خبریه استعمال می‌کنیم، باید ببینیم آیا در آنها صفت نفسانیه‌ای به‌عنوان «کلام نفسی» وجود دارد؟ به‌عنوان مثال، ما جمله خبریه «زیدٌ قائمٌ» را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا ببینیم برای تشکیل این جمله، چه واقعیت‌هایی وجود دارد؟ 1- یک واقعیت، واقعیت الفاظ این جمله است، واقعیت لفظ زید، یک واقعیت است که در آن اموری چون حروف ترکیبیه زید، تقدّم و تأخّر حروف، مفتوح بودن زاء و سکون یاء و تابع بودن دال نسبت به عوامل، نقش دارند. این واقعیت، در ارتباط با لفظ زید- با قطع‌نظر از اراده یا عدم اراده معنای آن- می‌باشد. واقعیت لفظ قائم نیز یک واقعیت است. ولی قائم دارای مادّه و هیئت است، مادّه آن دارای یک وضع و هیئت آن دارای وضع دیگر است. پس در ارتباط با قائم، دو جهت واقعی مطرح است: هیئت آن،