اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 106

که عبارت از هیئت فاعل است و مادّه آنکه عبارت از مادّه قیام است و دارای معنای خاصّی است. 2- واقعیت دیگر، در ارتباط با هیئت جمله خبریه است. جمله خبریه، در ارتباط با مقام لفظی‌اش، هیئت خاصی دارد که جزء اوّل آن مبتدا و مرفوع و جزء دوم آن خبر و مرفوع است و این واقعیت لفظی با ایراد دو لفظ زید و قائم- به‌صورت جدای از یکدیگر- فرق دارد. 3- در مقام صدور لفظ، متکلّمی که سخن می‌گوید، سخن گفتن، فعلی از افعال اختیاریه اوست و فعل اختیاری، مسبوق به اراده است و اراده دارای مبادی و مقدمات است. اولین مبدأ و مقدّمه اراده، عبارت از تصوّر است، یعنی متکلّمی که می‌گوید: «زید قائم»، زید را تصور کرده، صدور لفظ زید را اراده کرده و مبادی اراده، در صدور لفظ زید نقش داشته است. در ارتباط با قائم و در ارتباط با هیئت جمله خبریه نیز همین‌طور است. بنابراین، در ارتباط با الفاظ «زید قائم»، جهاتی نفسانی- به نام اراده و مقدمات اراده- وجود دارد ولی عادت و استمرار متکلم بر سخن گفتن، سبب سرعت تحقق این مبادی و تحقق این اراده می‌شود و این‌گونه نیست که چیزی بدون اراده و مبادی اراده تحقق پیدا کند. 4- در جانب معنا، یک واقعیت، عبارت از معنای زید است. لفظ زید، برای یک موجود خارجی وضع شده است. واقعیت دیگر، عبارت از معنای قائم است و آن دارای دو جهت است: مادّه قائم و هیئت قائم. واقعیت دیگر، عبارت از معنای جمله خبریه است که از آن به اتحاد و هوهویت تعبیر می‌شود. هوهویت در قضیه حملیه، مربوط به عالم معناست نه عالم لفظ. 5- در جانب مطابقت و عدم مطابقت، واقعیت دیگری وجود دارد که آن مطابقت و عدم مطابقت «زید قائم» با واقع است. اگر زید واقعاً ایستاده باشد، این مطابقت، واقعیت دارد و اگر ایستاده نباشد، عدم مطابقت، واقعیت دارد. 6- در جانب نفس مخبر، واقعیتی وجود دارد که مخبر در این واقعیت، یکی از