اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 109

دو شعبه علم است. ما در منطق می‌خوانیم: العلم إن کان إذعاناً للنسبة فتصدیق و إلّا فتصوّر[96] یعنی و الّا همان علم، تصور است. و خود اینان تصریح کردند که «کلام نفسی» غیر از علم است. بنابراین ما همه واقعیاتی را که در ارتباط با جمله «زید قائم» بود بررسی کردیم و هیچ‌یک از آن‌ها نتوانست به‌عنوان «کلام نفسی» مطرح باشد. پس آیا در تشکیل جمله خبریه چیز دیگری وجود دارد که از آن به «کلام نفسی» تعبیر می‌کنند؟ ما وقتی به وجدان خود مراجعه می‌کنیم، چیز دیگری نمی‌یابیم. کجای جمله خبریه ناقص است که ما ناچار باشیم با التزام به «کلام نفسی» نقص آن را برطرف کنیم؟

کلام اشاعره در ارتباط با جملات انشائیه طلبیه‌

همان گونه که اشاره کردیم جمل انشائیه بر دو قسم است: طلبیه و غیر طلبیه. اشاعره در مورد جمل انشائیه طلبیه می‌گویند: واقعیت نفسانیه‌ای که در جمل انشائیه طلبیه وجود دارد، «کلام نفسی» نامیده می‌شود که عنوان خاص آن عبارت از «طلب» است. سپس می‌گویند: ما از شما (معتزله) سؤال می‌کنیم که آن صفت نفسانیه‌ای که در جمل انشائیه طلبیه وجود دارد عبارت از چیست؟ شما در جواب ما می‌گویید: آن صفت نفسانی، عبارت از اراده مولاست که متعلّق به فعل عبد شده است. وقتی مولا به عبد می‌گوید:

«جئنی بالماء»، اراده مولا متعلّق به این شده که آوردن آب در خارج توسط عبد ایجاد شود. اشاعره می‌گویند: ولی ما می‌گوییم: در جملات انشائیه طلبیه، مواردی هست که این اراده مولا وجود ندارد، مثل جایی که امر مولا به جهت آزمایش عبد باشد، مثلًا مولا عبدی را خریداری کرده و می‌خواهد ببیند آیا این عبد در مقام اطاعت مولا هست