اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 110

یا نه؟ لذا به‌عنوان امتحان او، امری را صادر می‌کند ولی هدف اصلی او از صادر کردن این امر، تحقق مأمور به در خارج نیست بلکه می‌خواهد با روحیه عبد آشنا شود تا بداند آیا این عبد در مقام اطاعت مولا هست یا نه؟ آیا کسی می‌تواند بگوید: اوامر امتحانی، امر حقیقی نیست و اطلاق امر بر آنها مجاز است؟ خیر، کسی نمی‌تواند چنین حرفی بزند، درحالی‌که ما مشاهده می‌کنیم آن اراده‌ای که شما (معتزله) به‌عنوان صفت نفسانی مطرح می‌کنید در اینجا وجود ندارد. مورد دیگر، اوامر اعتذاریه است که گاهی مولایی از عبدش ناراحتی دارد و می‌خواهد نسبت به او عملی را انجام دهد ولی بهانه‌ای در دست ندارد، مطلبی که از نظر عقلاء بتواند برآن تکیه کند ندارد، لذا برای پیدا کردن بهانه، امری نسبت به او صادر می‌کند و می‌داند این شخص، اهل اطاعت این امر نیست و مخالفت خواهد کرد. حال وقتی مخالفت می‌کند، بهانه‌ای به دست مولا می‌آید تا بتواند او را تنبیه کند. اشاعره می‌گویند: بدون تردید، اوامر اعتذاریه، حقیقتاً امر می‌باشند و اطلاق امر بر آنها به نحو مجاز نیست، زیرا آنچه در سایر اوامر وجود دارد- مثل استحقاق عقوبت بر مخالفت و ...- در این‌ها هم وجود دارد. درحالی‌که آن اراده‌ای که شما (معتزله) به‌عنوان صفت نفسانی مطرح می‌کردید در اینجا وجود ندارد. پس خلاصه حرف اشاعره این است که ما در جملات انشائیه طلبیه، مواردی را مشاهده می‌کنیم که اراده مولا وجود ندارد، درحالی‌که از جهت امر بودن، هیچ فرقی میان این اوامر با سایر اوامر وجود ندارد. از اینجا می‌فهمیم که غیر از اراده مولا- که در بعضی از اوامر تحقق دارد- صفت نفسانی دیگری مطرح است که در تمام اوامر وجود دارد. آن صفت نفسانی به‌عنوان «کلام نفسی» نامیده می‌شود که عنوان خاص آن عبارت از «طلب» است. بنابراین، طلب، غیر از اراده است. طلب، در همه اقسام امر وجود دارد ولی اراده، در همه اقسام آن وجود ندارد.[97]