اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 132

اشاعره ارتباطی داشته باشد. یکی از این محققین، استاد بزرگ ما حضرت آیت اللَّه بروجردی رحمه الله است که در ذیل به بررسی نظریه ایشان می‌پردازیم.

2- نظریه آیت‌اللَّه بروجردی رحمه الله‌

ایشان ابتدا مطلبی را به‌عنوان ضابطه کلّی مطرح می‌کند که آیا در مواردی که وجود انشائی تحقق دارد، چه چیزی قابل انشاء است؟ می‌فرماید: معنایی که بخواهد قابل تعلّق انشاء باشد، باید دارای دو خصوصیت باشد و اگر هریک از این دو خصوصیت، منتفی شود، تحقق انشاء، غیرممکن است و آن دو خصوصیت عبارتند از: 1- معنای مُنْشأ، باید امری اعتباری باشد، در مقابل واقعیت‌ها و حقیقت‌ها. و اگر چیزی امر اعتباری نباشد، قابل آن نیست که انشاء به آن تعلّق بگیرد. زید- بما أنّه موجود فی الخارج- دارای حقیقت و واقعیت است و به تعبیر اصطلاحی، مابازاء خارجی دارد و نمی‌شود آن را انشاء کرد. کسی نمی‌تواند یک وجود انشائی برای زید درست کند و بگوید: «أنشأت زیداً». سپس می‌فرماید: در واقعیت حقیقیه و خارجیه، حتماً لازم نیست که آن موجود در خارج، امری مشاهَد و مبصَر و ملموس- مانند زید- باشد، بلکه اگر چیزی از اوصاف نفسانیه بود، که واقعیت آن، به تحقق در نفس است، این هم نمی‌تواند متعلَّق انشاء واقع شود. چیزی که به حسب حقیقت، در نفس تحقق دارد، ازنظر واقعیت، فرقی با زید ندارد ولی ظرفِ زید، خارج و ملموس است اما ظرف آن چیز، نفس و غیر ملموس است. ولی واقعیت، همان واقعیت است. مثلًا اراده، دارای یک واقعیت نفسی است، حال، معنای آن هرچه باشد. فرض کنید معنایش همان شوق مؤکّد محرّک عضلات باشد. این شوق مؤکّد نفسانی دارای یک واقعیت نفسی است، اگرچه انسان نمی‌تواند آن را با چشم خود مشاهده کند ولی این امر، سبب خروج آن از دایره واقعیت نمی‌شود. و وقتی واقعیت شد، قابل انشاء نخواهد بود. کسی نمی‌تواند